ਖੱਬੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਕਰੁਣ ਵਿਦਾਈ : ਈਸ਼ਵਰ ਦੋਸਤ

ਮਮਤਾ ਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਥਾ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਬਣ ਕੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੀ ਜਿਸ ਰਾਇਟਰਸ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼  ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ,  ਉਸਦੇ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਵਕਤ ਲਈ ਹੀ ਸਹੀ ,  ਸੱਨਾਟਾ - ਜਿਹਾ ਛਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ । ਯਾਦਾਂ ਉੱਭਰ ਆਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ।  ਚੌਂਤੀ ਸਾਲ ਦਾ ਸਾਥ ਪੱਥਰਾਂ ਤੱਕ ਲਈ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ।  ਉਹ ਮੂਕ ਦੀਵਾਰਾਂ ਇੱਕ ਇਤਹਾਸ ਦੀਆਂ ਗਵਾਹ ਹਨ ।  ਇੱਕ ਅਜਿੱਤ ਜਿਹੇ  ਲੱਗਦੇ ਲੰਬੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ;  ਜਿਸਨੇ ਚੋਣਾਂ  ਦੇ ਸੱਤ ਸਮੰਦਰ ਪਾਰ ਕੀਤੇ ;  ਅਭੇਦ ਲਾਲ ਦੁਰਗ  ਦੇ ਤਲਿੱਸਮ ਨੂੰ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ।  ਹੁਣ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੀਰਤੀਮਾਨ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ।  ਵਿਦਾਈ ਇੰਨੀ ਕਰੁਣ ਅਤੇ ਕਰੂਰ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਦੀ ਡਿਓਢੀ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਪਾਏ ।  ਤੇਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੱਚੀ  ਮੰਤਰੀ  ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਤੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ ।  ਮਾਕਪਾ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟੀ ਪਾਰਟੀ ਹੋ ਗਈ ।

2008 ਤੋਂ ਇੱਕ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪੰਚਾਇਤ ,  ਸੰਸਦ ,  ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਚੋਣਾਂ ਹਾਰਨ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਚੀ ਸੀ ।  ਸੜਕ ਚਲਦੇ ਰਾਹਗੀਰ ਤੱਕ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ।  ਮਗਰ ਵਿਆਪਕ ਖੱਬੇ ਪੱਖ ਨਾਲ  ਜੁੜੇ  ਬੁਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ  ਦੇ ਅੰਦਰ  ਦੇ ਹੀ ਬੌੱਧਿਕਾਂ ਤੱਕ  ਦੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮਾਕਪਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਖੋਲ ਸਕੇ ।  ਖੱਬੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਟੱਲਤਾ ਦੇ ਤਰਕ ਤੇ ਇੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਧੱਕੇ ਦਾ ਸਿਰਜਣ ਕਰ ਲਿਆ । ਉਸਦੇ ਲਈ ਇਹ ‘ਅਭੂਤਪੂਰਵ ਉਲਟਫੇਰ’ ਹੋ ਗਿਆ ।  ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਤੋੜ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਮਾਕਪਾ ਨੂੰ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਜਿਸ ਆਸ਼ਚਰਜਲੋਕ ਅਤੇ ਰੰਜੋ –ਗਮ  ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ ,  ਉਸਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਜਾਰਾਂ ਲੇਖ ਅਖਬਾਰਾਂ ,  ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ,  ਬਲਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦਮ   - ਕਦਮ   ਉੱਤੇ ਵਿੱਛੇ ਪਏ ਸਨ ।

ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਆਪਣੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ,  ਅਤੇ ਸਬਕ ਲੈਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਹੀ ਭੁਲੇਖਾ ਬਣ ਗਿਆ ।  ਮੀਡਿਆ ਵਲੋਂ ਫੈਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਚਾਰ ,  ਸੱਜੇਪੱਖੀਆਂ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਵਰਗੇ ਕਈ ਤਰਕਾਂ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਕਲਨ  ਦੇ ਚਾਰੇ ਤਰਫ ਸੁਰੱਖਿਆ ਘੇਰਾ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ !  ਮਾਕਪਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਰਜੁਆ ਮੀਡਿਆ ਕਿਉਂ ਅੜਚਨ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ।  ਇਹ ਓਨਾ ਹੀ ਹਾਸੇਭਰਿਆ ਤਰਕ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਮਾਕਪਾ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿ ਮਾਕਪਾ ਬੂਥ – ਕਬਜਿਆਂ ਅਤੇ ਧਾਂਦਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ।  ਜਦੋਂ ਖੱਬੇ ਮੋਰਚਾ ਜਨਤਾ ਦੀਆਂ ਨਜਰਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਲਗਾ ਤੱਦ ਇਹ ‘ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ’ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ।  ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਤਰਕ  ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਉੱਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ।

ਹਾਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਛੁੱਟ ਜਾਣ ਲਈ ਚੌਂਤੀ ਸਾਲ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।  ਮੌਕੇ  ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰਸਮੀ ਸ਼ਾਲੀਨਤਾ ਅਤੇ ਸਾਊਪੁਣਾ ਧਾਰਨ ਤੱਕ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ।  ਇਹ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤ ਤੱਕ ਮਾਕਪਾ ਨੇਤਾ ਇੱਟ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ।  ਬਿਮਨ ਬੋਸ ਨਤੀਜਿਆਂ  ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਮੀਡਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਥੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਚੱਟਣਾ ਪਵੇਗਾ ।  ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਕਪਾ  ਦੇ ਕਈ ਸਾਥੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਕਾਰਵਾਦੀ ਰੁਖ਼ ਤੇ ਆੜੇ ਹਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਤਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾਲੀ  ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਰਾਹਤ  ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ ।  ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਖੱਬਾ ਮੋਰਚਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਣਾਮੂਲ ਮੋਰਚਾ 2006 ਵਿੱਚ ਮਤਾਂ  ਦੇ ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ - ਦੂਜੇ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ ।

ਹਾਰ  ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ‘ਮਨਭਾਉਂਦੇ’ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਂ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ  ਦੇ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਣ ਦੀ ਕਵਾਇਦ ਪਰਭਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਈ ,  ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ  ਦੇ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣ  ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਠੀਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।  ਮਾਕਪਾ ਮੰਨ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਜਨਤਾ ਉਸਦੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਅਭਿਭੂਤ ਹੈ ,  ਜੋ ਮਮਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ।  ਆਖਰੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ  ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖੋ ।  ਮਾਕਪਾ ਨੇਤਾ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਬਰਦਸਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਕੋਈ ਚਮਕਦੀ ਦਮਕਦੀ  ਉਕਤੀ ਉੱਚਾਰਦੇ ਸਨ ਤੱਦ ਦਰਦ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਝਿਲਮਿਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦਰਦ ਵੀ ਕਿ ਇੰਨੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਕਦਰ ਨਾ ਮੀਡਿਆ ਵਾਲੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਾਕੀ ਲੋਕ ।  ਉਹ ਭੁੱਲ ਗਏ ਕਿ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬੁਧੀਬਲ  ਦੇ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਨਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜਨਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ ।  ਇਹ ਵੱਖ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ ।  2009  ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਮਾਕਪਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੀਦੀ  ਦੇ ਅਸਥਿਰ ਚਿੱਤ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਸੀ ।  ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੋ ਸਾਲ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।  ਦੀਦੀ ਜਰੂਰ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਦੇਵੇਗੀ ,  ਜਨਤਾ ਦੀਆਂ ਨਜਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦਾ  ।

ਮਾਕਪਾਈ ਹੈਂਕੜ  ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ ,  ਮਗਰ ਇਸਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੈਂਕੜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।  ਇਹ ਸੰਸਥਾਨਿਕ ਅਤੇ ਸੰਰਚਨਾਗਤ ਹੈਂਕੜ ਹੈ ।  ਉਂਜ ਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਜਿੱਤ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਦਿਮਾਗ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਲੋਕ ਜਿੱਤਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਤਹਾਸ ਨੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਹਿਰਾਵਲ ਪਾਰਟੀ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਆਪ ਹੀ ‘ਚੁਣਿਆ’ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਮਲਾ ਹੋਰ ਨਾਜਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਮਗਰ ਇਸ ਹੈਂਕੜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਬਹੁਤ ਕਾਰੁਣਿਕ ਹੈ ।  ਇਸਨੂੰ ਢੂੰਢਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੱਬੇ ਮੋਰਚੇ  ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈਂਕੜ 2008  ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਅਖਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੰਗੂਰ - ਨੰਦੀਗਰਾਮ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਚੁਭਣ ਲਗਾ ।

ਖੱਬੇਪੱਖ  ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਰਚਾ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਹਜਾਰਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੰਘਰਸ਼  ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਸੀ ।  ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੁਧਾਰ ,  ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਤਕੜਾ ਕਰਨਾ ਵਰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਮੋਰਚੇ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨੂਠਾ ਭਾਵਕ ਸੰਬੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ।  ਮਾਕਪਾ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਜ਼ਮੀਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋਤਦਾਰ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਰਤਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ,  ਉਸਦੇ ਚਲਦੇ ਜਨਤਾ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ,  ਰਖਵਾਲਾ ਮੰਨ  ਲਿਆ ਸੀ ।  ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੈਂਕੜ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਰਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

ਮਗਰ ਸਿੰਗੂਰ ਅਤੇ ਨੰਦੀਗਰਾਮ ਦੀ ਭੂਮੀ ਖੋਹਣ ਦੀਆਂ ਕਵਾਇਦਾਂ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵਾ - ਰਹਿਤ ਰਾਜਕੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਦਰਾਰ ਪੈਣ ਲੱਗੀ ।  ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਖੱਬੇ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਠਗਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ।  ਮਗਰ ਇਹ ਅਜੀਬ ਹੈ ਕਿ ਪੰਚਾਇਤ ,  ਸੰਸਦ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੋਰਚਾ ਵੀ ਜਨਤਾ  ਦੇ ਦਿੱਤੇ ‘ਧੋਖੇ’ ਤੋਂ ਠਗਿਆ ਜਿਹਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ।  ਰਹਿਮ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਂਦੇ !  ਮੋਰਚੇ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪੇਂਡੂ ਜਨਤਾ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਫਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਾਮੰਤੀ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਅਰਜਿਤ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ।  ਪੇਂਡੂ ਲੋਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਬਦਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ।  ਉਥੇ ਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗਰਾਮੀਣਾਂ ਲਈ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਇੰਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤੇ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਕ ,  ਸਾਮਾਜਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਬਲਵਾਨ ਕੀਤਾ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਪਾਰਟੀ ਹੈਰਾਨ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ ।

2006 ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗੀਕਰਣ ਦਾ ਨਾਰਾ ਲਗਾਇਆ ਤਾਂ ਬੁੱਧਦੇਵ ਨੂੰ ਤਿੰਨ - ਚੌਥਾਈ ਬਹੁਮਤ ਮਿਲਿਆ ।  ਮਗਰ ਇਸਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਹੀ ਉਦਯੋਗੀਕਰਣ ਮਾਕਪਾ  ਦੇ ਪੈਰ ਦਾ ਪੱਥਰ ਬਣ ਗਿਆ ।  ਬੁੱਧਦੇਵ 2001 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਤੱਦ ਉਹ ਜੋਤੀ ਬਾਸੂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਸਨ ।  ਮਾਕਪਾ  ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਮਾਜਕ - ਜਨਵਾਦੀ ਢੱਰੇ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕੇ ਸਨ ।  2006 ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਬੁੱਧਦੇਵ ਸਨ ਉਦਯੋਗੀਕਰਣ  ਦੇ ਨਾਹਰੇ  ਦੇ ਨਾਲ ।  ਸ਼ਾਇਦ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀਤੇ ਕਿ 1977 ਤੋਂ 2001 ਤੱਕ ਬੰਗਾਲ ਉਦਯੋਗੀਕਰਣ  ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੱਧ ਪਾਇਆ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਸਮਾਜਕ ਨਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੰਗਾਲ ਮਾਡਲ ਵੀ ਸੀ ,  ਜੋ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੁਧਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ,  ਮਜਦੂਰਾਂ  ਦੇ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਹਿਫਾਜਤ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ । ਜਿਸਦੇ ਚਲਦੇ ਦੀਗਰ ਸਮਸਿਆਵਾਂ  ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਚੋਣ - ਦਰ - ਚੋਣ ਲਾਲ ਪਤਾਕਾ ਫਹਰਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ।

ਜਦੋਂ ਬੁੱਧਦੇਵ ਖੱਬੇ ਸਰਕਾਰ  ਦੇ ਨੇਤਾ ਬਣੇ ਤੱਦ ਤੱਕ ਨਵਉਦਾਰਵਾਦ ਨੇ ਤਮਾਮ ਸਰਕਾਰਾਂ  ਦੇ ਜੇਹਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਲਾਜਮੀ ਲੋੜ  ਦਾ ਤਰਕ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ।  ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਛੁੱਟ ਦੇਣ ਲੱਗੀ ਸੀ ।  ਰਹੀ – ਸਹੀ  ਕਸਰ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ  ਦੇ ਵਿਘਟਨ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਚੀਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਤਰਫ ਲੰਮੀ ਛਲਾਂਗ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ।  ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ  ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਉਤਪਾਦਕ ਸ਼ਕਤੀ  ਦੇ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਵਾਦ ਦੀ ਫੰਤਾਸੀ ਸੀ ਹੀ ।  2006 ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗੀਕਰਣ  ਦੇ ਨਾਹਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਕਪਾ ਮਜਬੂਤ ਹੋਈ ,  ਉਥੇ ਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਯਥਾਸਥਿਤੀ ਬਣੀ ਰਹੀ ।  ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਸਿੰਗੂਰ ਅਤੇ ਨੰਦੀਗਰਾਮ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਦਯੋਗੀਕਰਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਕਾ  ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ।

ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਨਵਉਦਾਰਵਿਰੋਧੀ ਜਨਉਭਾਰ ਸਨ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਫੈਲਦਾ ਹੀ ਗਿਆ ।  ਮਮਤਾ ਨੇ ਜਿਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ।  ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਖੱਬੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਖੱਬਿਆਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਖਾਲੀ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ,  ਮਮਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੜਾਕੂ ਤੇਵਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਭਰ ਦਿੱਤੀ ।  ਜੋ ਖੱਬੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ,  ਉਹ ਰਾਜ  ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਨਿਵੇਸ਼ ,  ਨਵਉਦਾਰਵਾਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੋਹਣ ਦੀ ਚੈਂਪੀਅਨ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰੀ ਅਤੇ ਜੋ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਐਲਾਨੀਆ ਤੌਰ ਤੇ ਖੱਬੇ - ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ,  ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਜਨ- ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤੀ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰੀ !

ਪਿੰਡ ਤਾਂ ਛੁੱਟੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਮਾਕਪਾ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਧੀ ।  ਆਧੁਨਿਕਤਮ ਟੇਕਨੋਲਾਜੀ ਆਧਾਰਿਤ ਉਦਯੋਗੀਕਰਣ  ਦੇ ਰੋਜਗਾਰ  ਨਾਲ ਕਮਜੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕ ਬਿਲਕੁਲ ਅਨਜਾਣ ਹੋਣ ,  ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ।  ਫਿਰ ਨਵਉਦਾਰਵਾਦੀ ਉਦਯੋਗੀਕਰਣ  ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ  ਦੇ ਜੁਝਾਰੂਪਨ ਵਿੱਚ ਛੱਤੀ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਉਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ,  ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਚੀਜ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਾਮਾਜਕ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ।  ਬੰਗਾਲ  ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਬੁਧੀਜੀਵੀ ਮਜਦੂਰਾਂ - ਕਿਸਾਨਾਂ  ਦੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ  ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ ।  ਇਸ ਲਈ ਨੰਦੀਗਰਾਮ  ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਰਾਜਕੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵੈਧੀਕਰਣ ਦੇ ਹੰਭਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਹੈਂਕੜ ਦੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ  ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੁਧੀਜੀਵੀ ਤ੍ਰਿਣਾਮੂਲ  ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਏ ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਮਮਤਾ  ਦੇ ਪੱਖ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਚਮਕ ਕੁੱਝ ਵਧੀ ।

ਲੇਕਿਨ ਕੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨਵਉਦਾਰਵਾਦ  ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਚਮੁੱਚ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਗਈ ਹੈ ?  ਸਾਡੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਤੇ ਨਵਉਦਾਰਵਾਦ ਦੀ ਲੰਬੀ ਛਾਇਆ  ਕੁੱਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਨਤਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।  ਜਨਤਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਫਿਰ ਨਵਉਦਾਰਵਾਦ ਨੂੰ ।  ਚਾਹੇ ਉਹ ਇੰਡਿਆ ਸ਼ਾਇਨਿੰਗ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਂਧ੍ਰ  ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ,  ਤਮਿਲਨਾਡੂ  ਦੇ ਸੱਤਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ।  ਪਤਾ ਨਹੀਂ ,  ਮਮਤਾ ਫਿੱਕੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ  ਦੇ ਨਵਉਦਾਰਵਾਦ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆਇਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨਵਖੱਬੇਪੱਖੀ ਉਮੀਦਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਤੱਕ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਪਾਏਗੀ ।  ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਚੌਂਤੀ ਸਾਲਾਂ  ਦੀ ਖੜੋਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਨਪੀ ਪਾਰਟੀ ਮੁਖੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ  ਦੇ ਵਿੱਚ ।  ਤ੍ਰਿਣਾਮੂਲ ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੱਸ ਰਹੀ ਹੈ ।  1977  ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਮਾਕਪਾ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀਆਂ ਤਮਾਮ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ  ਦੇ ਨਕਾਰ ਤੋਂ ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।  ਇਹ ਨਕਾਰ ਅਤੇ ਅਤਿ - ‍ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ  ਦੇ ਉਸੀ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਕਦਮ   ਰੱਖ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ,  ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਾਲ  ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੱਬਾ ਮੋਰਚਾ ਚੱਲ ਪਿਆ ਸੀ ।  ਉਂਜ ਵੀ 2009 ਜਾਂ 2011 ਦੀ ਹਾਰ  ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਖੋਜ 1977 ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ।

ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਮਾਓਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਮਤਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ।  ਹੁਣ ਤੱਕ ਮਾਕਪਾ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀਆਂ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਮਾਕਪਾ ਦਾ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਅਤੇ  ਉਸ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਮਗਰ ਤ੍ਰਿਣਾਮੂਲ  ਦੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਹਾਲਤ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ ।  ਹੁਣ ਮਾਓਵਾਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਕਪਾ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜਵਾਬਦਾਰੀ ਜਾਂ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਜਰੂਰ ਉੱਠੇਗਾ ।