ਤੁਰਗਨੇਵ ਬਨਾਮ ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ
‘ਬਰਦਰਸ ਕਾਰਮਾਜੋਵ’ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ ਨੂੰ ਟਾਲਸਟਾਏ ਅਤੇ ਤੁਰਗਨੇਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ । ਸੱਚ ਵੀ ਹੈ । ਉਹ ਟਾਲਸਟਾਏ ਅਤੇ ਤੁਰਗਨੇਵ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਿਆਦਾ ਟੁੰਬਦੇ ਹਨ । ਉਹ ਆਪਣਾ ਉਦਾਸ ਬਚਪਨ , ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕੈਦ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ , ਰੋਗ ,ਜੂਆ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ , ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਗਾਰ ਤੇ ਸਨ – ਥੱਕੇ ਹੋਏ , ਲਹੂ ਲੁਹਾਨ . . . ਲੇਕਿਨ ਜਿਵੇਂ – ਕਿਵੇਂ ਬਚੇ ਹੋਏ । ਹੁਣ ਉਹ ਕਮਜੋਰ ਅਤੇ ਬੁੜੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਂਤ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ । ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਖਰਾਬੀ ਕਰਕੇ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ । ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਣ ਲੱਗਦਾ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਚਿੰਤਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਸੀ । ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ – ‘ ਮੇਰੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਦਿਲ ਗੜਬੜਾ ਗਿਆ ਹੈ , ਮੈਂ ਹੁਣ ਵੀ ਕੋਈ ਜਾਗੀਰ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ । ਕੀ ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਂਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਪਾਗਲ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹਾਂ ? ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉੱਠਦਾ ਹਾਂ . . . ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਾਫ਼ੀ ਰੁਪਿਆ ਹੈ , ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਹੀਂ ਹੈ ।’
