ਸਟੈੱਪੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ (ਕਹਾਣੀ)-ਗੋਰਕੀ

ਅਸੀਂ ਪੀਰੇਕੋਪ ਨੂੰ  ਤਬੀਅਤ ਦੇ ਇੰਤਹਾਈ ਚਿੜਚਿੜੇਪਣ ਅਤੇ ਬਦਤਰੀਨ ਸੂਰਤ-ਏ-ਹਾਲ ਦੇ ਤਹਿਤ ਯਾਨੀ ਜੰਗਲ਼ੀ ਬਘਿਆੜਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਖੇ ਅਤੇ ਤਮਾਮ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਨਰਾਜ ਹਾਲ ਵਿੱਚ  ਖ਼ੈਰ ਬਾਦ ਕਿਹਾ ਸੀ ਪੂਰੇ ਬਾਰਾਂ  ਘੰਟੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ  ਸਰਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ  ਕਿ ਕਿਸੇ  ਨਾ ਕਿਸੇ  ਤਰ੍ਹਾਂ…. ਜ਼ਾਇਜ਼ ਯਾ ਨਾਜ਼ਾਇਜ਼ ਤਰੀਕੇ, ਚੋਰੀ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਯਾ ਖ਼ੁਦ ਕਮਾ ਕੇ ਪੇਟ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਕਰੀਏ, ਮਗਰ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ  ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਵਿੱਚ  ਕਿਸੇ  ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਕਸ਼ਟ  ਕੀਤਾ…. ਕਿਧਰ?…. ਬੱਸ ਜ਼ਰਾ ਹੋਰ  ਅੱਗੇ , ਹੋਰ ਅੱਗੇ !

ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇਤਫ਼ਾਕ ਰਾਏ ਨਾਲ  ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਜੇ ਅਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਤੇ ਜਿਸ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਮੁਦਤ ਤੋਂ ਚੱਲੇ  ਹੋਏ  ਸੀ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਨੂੰ  ਤਿਆਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ  ਹੋਇਆ।ਅਗਰ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ  ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਉਘਾੜ ਕੇ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਭੁੱਖੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਇਆਂ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਕਲੱਤਣ ਦੀ  ਚਮਕ ਸੀ।

ਸਾਡੀ ਜਮਾਤ ਤਿੰਨ ਜਣਿਆਂ  ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਦੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ  ਨੂੰ  ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਮੁਦਤ ਨਹੀਂ  ਗੁਜ਼ਰੀ ਸੀ। ਸਾਡੀ ਵਾਕਫੀਅਤ ਦਰਿਆ ਦਨੀਪਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖ਼ਰਸੋਨ ਦੇ ਇਕ ਵੋਦਕਾ ਦੇ ਠੇਕੇ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ  ਹੋਈ ਸੀ।

ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਰੇਲਵੇ ਪੁਲਸ ਵਿੱਚ  ਸਿਪਾਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਦ ਵੀਸ਼ਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਲ ਪਟੜੀ  ਤੇ ਪਲੇਟਾਂ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਖ਼ਸ ਬਹੁਤ ਤਕੜਾ ਅਤੇ  ਹੱਟਾ ਕੱਟਾ  ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਲ ਸੁਰਖ਼ ਸਨ ਤੇ ਠੰਡੀਆਂ ਝੱਖ ਅੱਖਾਂ … ਜਰਮਨ ਜ਼ਬਾਨ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਦ ਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਅੱਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਫ਼ ਸੀ।

ਪੂਰੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਮੱਲ੍ਹਮ (ਕਹਾਣੀ)- ਸਾਂਵਲ ਧਾਮੀ

(ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੰਤਾਲੀ ਦੀ ਤਕਸੀਮ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦੀਆਂ ਤਮਾਮ ਤੈਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜੀ ਸਮੁੱਚਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਕਾਮਯਾਬ ਯਤਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਣਯੋਗ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਹੈ।)

ਮੱਲ੍ਹਮ

ਸੰਤਾਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਰੂ ਨੰਗਲ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਾੜੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਤੰਬਾਕੂ ਤੇ ਦੂਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਫਿਜ਼ਾ ’ਚ ਘੁਲ-ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ’ਚ ਵਸਿਆ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਪਿੱਪਲਾਂ,ਅੰਬਾਂ ਤੇ ਜਾਮਣਾਂ ’ਚ ਅੱਧ-ਲੁਕਿਆ ਇਹ ਪਿੰਡ ਨਾਰੂ ਗੋਤ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਸੀ। ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਿਆਂ ਤੇ ਹਵੇਲੀਆਂ ’ਚ ਬੈਠੇ ਹੁੱਕੇ ਗੁੜਗੁੜਾਂਦੇ,ਗੱਲਾਂ ’ਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੇ।ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਹਿੰਦੂ ਸੈਣੀਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਲੁਬਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਪਟੇ ’ਤੇ ਦੇ ਦਿੰਦੇ। ਮੁਜ਼ਾਰੇ ਹੋਰਨਾਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਮਾਲਕਾਂ ਜੋਗਾ ਤੰਬਾਕੂ ਵੀ ਬੀਜ ਲੈਂਦੇ ।

----

ਏਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਮੋਹਤਬਾਰ ਬੰਦਾ ਸੀ,ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼। ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ਼ ‘ਮੀਆਂ ਜੀ’ ਆਖ ਬੁਲਾਂਦੇ ਸਨ ।ਕੁੱਲੇ ਵਾਲ਼ੀ ਪੱਗ,ਸਲਵਾਰ-ਕਮੀਜ਼ ਤੇ ਤਿੱਲੇਦਾਰ ਜੁੱਤੀ ਪਾਈ ,ਉਹ ਜਿਧਰੋਂ ਵੀ ਗੁਜ਼ਰਦਾ, ਲੋਕ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੁੰਦੇ ।ਉਹ ਅਕਸਰ ਮੋਢੇ ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਲਮਕਾਈ ਘੋੜੀ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ। ਹਰ ਕੋਈ ਝੁਕ ਕੇ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਉਹ ਅੱਧ-ਪਚੱਧਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਕੇ ਅਗਾਂਹ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਘੋੜੀ ਦੀ ਚਾਲ ਰਤਾ ਹੋਰ ਤਿਖੇਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਧੌਣ ਵੀ ਥੋੜਾ ਹੋਰ ਆਕੜ ਜਾਂਦੀ ।

ਉਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਸੀ।ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਹਵੇਲੀ ਉਸ ਦੀ ਸੀ; ਅੱਧੇ ਕਿੱਲੇ ਦੇ ਵਗਲ਼ ’ਚ ਖੜੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੇ ਤਿਮੰਜ਼ਲੀ।ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਮੀਨ ਉਸ ਕੋਲ਼ ਸੀ;ਅੱਸੀ ਕਿੱਲੇ ਇੱਕ-ਟੱਕ। ਪੰਜਾਂ ਖੂਹਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ ਉਹ ।ਚਾਰ ਖੂਹ ਖੇਤਾਂ ’ਚ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਘਰ ।ਏਸ ਖੂਹ ਦੀ ਮੌਣ ਨੂੰ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਲਹਿੰਦੀ ਗੁੱਠ ਵਾਲ਼ੀ ਕੰਧ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ’ਚ ਵੰਡਦੀ ਸੀ ।ਅੱਧੀ ਮੌਣ ਵਿਹੜੇ ਵਲ ਸੀ ਤੇ ਅੱਧੀ ਗਲ਼ੀ ਵਲ ।ਇੱਥੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਪਾਣੀ ਭਰਦਾ ਸੀ।

----

ਮੀਏਂ ਦੀ ਬੇਗਮ ਤੇ ਧੀ ਨਫੀਸਾਂ ਜੇ ਕਦੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਬੁਰਕੇ ਪਾ ਕੇ।ਨਫੀਸਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ।ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਦਰ ਟੱਪਣ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜਤ ਗਿਣੇ-ਚੁਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੀ ।ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਹਕੀਮਾਂ ਦਾ ਫ਼ਜ਼ਲਾ ਮੀਏਂ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਹਜ਼ਾਮਤ ਕਰਨ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਨੇ ਅਚਾਨਕ ਸਿਰ ਉਠਾਇਆ ਤਾਂ ਇਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਚਿਹਰਾ ਉਸ ਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਨਫੀਸਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਪਿਆਰ ਜਿਹਾ ਕੁਝ ਸੀ।ਉਂਝ ਇਹ ਚਰਚਾ ਆਮ ਸੀ ਕਿ ਮੀਏਂ ਦੀ ਧੀ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਏ।ਏਸ ਗੱਲ ਦਾ ਚਸ਼ਮੇ-ਦੀਦ ਗਵਾਹ ਸਿਰਫ ਫ਼ਜ਼ਲਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਬੜੇ ਹੀ ਚਾਅ ਨਾਲ਼ ਕਰਮੂ ਸੈਣੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

“ਕਰਮੂਆਂ ਓਹ ਤਾਂ ਪੋਸਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਪਾਉਂਦੀ ਆ।” ਕਰਮੂ ਤੋਂ ਤੁਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ,ਹੋਠਾਂ ਦਾ ਸਫਰ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ,ਜਦੋਂ ਤਰਕਾਲਾਂ ਵੇਲੇ ਮੁੜ ਮੀਏਂ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਦਰ ਲੰਘੀ ਤਾਂ ਹਵੇਲੀ ’ਚ ਜਿਉਂ ਭੂਚਾਲ ਆ ਗਿਆ।ਮੀਏਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ।ਅਸਲਮ ਮੋਚੀ ਨੂੰ ਕਰਮਦੀਨ ਦੇ ਘਰ ਵਲ ਦੁੜਾਇਆ ਗਿਆ।

----

ਪੂਰੀ ਪੜ੍ਹੋ :-ਇੱਥੇ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ–ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਗੱਡੀ ਦੇ ਡਿੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੁਸਾਫਿਰ ਨਹੀਂ ਸਨ । ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸੀਟ ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਲਾਮ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਉਹ ਲਾਮ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਮਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੱਲ – ਗੱਲ ਤੇ ਖੀ – ਖੀ ਕਰਕੇ ਹੱਸਦੇ ਅਤੇ ਗੋਰੇ ਫੌਂਜੀਆਂ ਦੀ ਖਿੱਲੀ ਉੜਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ । ਡਿੱਬੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਠਾਨ ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਸਨ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨੀਂ ਉੱਤੇ ਵਾਲੀ ਬਰਥ ਤੇ ਲਿਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਉਹ ਆਦਮੀ ਬਹੁਤ ਹੱਸਮੁਖ ਸੀ ਅਤੇ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਸੀਟ ਤੇ ਬੈਠੇ ਇੱਕ ਦੁਬਲੇ – ਜਿਹੇ ਬਾਬੂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਮਜਾਕ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਹ ਦੁਬਲਾ ਬਾਬੂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ – ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ਤੋ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਸਨ । ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਜੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ , ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਮੂੰਹ – ਸਿਰ ਢਕੀ ਬੈਠੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਰ ਤੋਂ ਮਾਲਾ ਜਪ ਰਹੀ ਸੀ । ਇਹੀ ਕੁਝ ਲੋਕ ਹੋਣਗੇ ਸੰਭਵ ਹੈ ਦੋ – ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁਸਾਫਿਰ ਵੀ ਰਹੇ ਹੋਣ , ਪਰ ਉਹ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ।

ਗੱਡੀ ਹੌਲੀ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ , ਅਤੇ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਮੁਸਾਫਿਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਕਣਕ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀਆਂ – ਹਲਕੀਆਂ ਲਹਿਰੀਆਂ ਉਠ ਰਹੀਆਂ ਸਨ , ਅਤੇ ਮੈਂ ਮਨ – ਹੀ – ਮਨ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ – ਦਿਵਸ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇਖਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ , ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ , ਅਸੀ ਕਿਸੇ ਝੁਟਪੁਟੇ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਹਾਂ । ਸ਼ਾਇਦ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਪਰ ਅਤੀਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਪਾਰ ਹੀ ਝੁਟਪੁਟੇ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ – ਜਿਵੇਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਟ ਖੁਲਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ , ਇਹ  ਝੁਟਪੁਟਾ ਹੋਰ ਵੀ ਗਹਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਹੋਰ ਲੋਕ ਤਰ੍ਹਾਂ – ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗੇ ਸਨ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਕਿਵੇਂ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਵਾਰ – ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣ ਜਾਣ ਤੇ ਜਿਨਾਹ ਸਾਹਿਬ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ ਜਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਬਸ ਜਾਣਗੇ , ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਹਰ ਵਾਰ ਇਹੀ ਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ ਬੰਬਈ ਕਿਉਂ ਛੱਡਣਗੇ , ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ – ਜਾਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ , ਬੰਬਈ ਛੱਡ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਤੁਕ ਹੈ ! ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਸ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗਾ । ਮਿਲ ਬੈਠਣ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ , ਗਪ – ਸ਼ਪ ਵਿੱਚ , ਹਾਸੇ – ਮਜਾਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਸੀ । ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ , ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜਾਕ ਉੱਡਾ ਰਹੇ ਸਨ । ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਕਦਮ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਗਲਤ ਇੱਕ ਤਰਫ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣ ਜਾਣ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਸੀ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਆਜਾਦ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਜੋਸ਼ । ਜਗ੍ਹਾ – ਜਗ੍ਹਾ ਦੰਗੇ ਵੀ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ , ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਇਸ ਪਿਠਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ , ਦੇਸ਼ ਆਜਾਦ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਦੰਗੇ ਆਪਣੇ – ਆਪ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣਗੇ । ਮਾਹੌਲ ਦੇ  ਇਸ ਝੁਟਪੁਟੇ   ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸੁਨਹਰੀ ਧੂਲ – ਜਿਹੀ ਉੱਡ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ – ਹੀ – ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਾ ਵੀ ਡੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਅਤੇ ਇਸ ਅਨਿਸ਼ਚੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ – ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਭਾਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਝਲਕ ਦੇ ਜਾਂਦੀ ਸੀ

ਪੂਰੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਸ਼ੈਤਾਨ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਲ ਦੀ ਸੇਲ ਲਾਈ -ਪਾਵਲੋ ਕੋਇਲੋ

ਬਦਲਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸ਼ੈਤਾਨ ਨੇ ਤਹਿ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਭ ਲਾਲਚਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਟਾਕ ਨੂੰ ਸਸਤੇ ਭਾਅ ਵੇਚ ਦੇਵੇਗਾ . ਉਸਨੇ ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵੀ ਛਪਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀ .

ਟੇਬਲਾਂ ਤੇ ਕਰੀਨੇ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਮਾਲ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਅੱਛੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੀ. ਸੱਚ  ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਣ  ਵਾਲਿਆ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਅੜਾਉਣ ਲਈ ਨਿੱਕੇ ਮੋਟੇ ਰੋੜੇ ਸਨ .ਆਤਮ-ਗਰੂਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦੇਖਣ ਲਈ  ਦਰਪਨ ਸਨ .ਐਸੇ ਚਸਮੇ ਵੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਦੁਆਨੀ ਦੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ . ਕੁਝ ਚੀਜਾਂ ਦੀਵਾਰ ਤੇ ਟੰਗੀਆਂ ਸਨ : ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਪਿਛੋਂ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਖੰਜਰ ਅਤੇ ਝੂਠ ਤੇ ਪ੍ਰਲਾਪ ਸੁਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡ ਨਵੇਂ  ਨਕੋਰ ਲਗਦੇ ਸਨ

“ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ !” ਸ਼ੈਤਾਨ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ – “ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਓ  ਅਤੇ ਕਿਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੁਵਿਧਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰ ਦੇਣਾ ”.

ਇੱਕ ਗਾਹਕ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁਰਾਣੇ ਔਜਾਰ ਅਣਗੌਲੇ ਪਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ. ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕੀਮਤ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਸੀ. ਉਸ ਨੇ ਸੈਤਾਨ ਤੋਂ ਇਸ ਬਾਰੇ  ਪੁੱਛਿਆ.

“ਓਹ , ਉਹ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਔਜ਼ਾਰ ਹਨ . ਉਹ ਘਸੇ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ.” – ਸ਼ੈਤਾਨ ਨੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ – “ਅਗਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਜਾਏਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਦ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ  ਬਚਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਜਾਣਗੇ ”.

“ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਹਨਾਂ ਤੇ ਲਿਖੀ ਕੀਮਤ ਬਿਲਕੁਲ ਵਾਜਬ ਹੈ .ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਹੈ ਤੇ ਦੂਸਰੀ ਹੈ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ . ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲਾਲਚ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਬੇਅਸਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਖੂਬੀ ਅਤੇ ਬੇਖਟਕੇ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ  ”.

ਪੱਕਾ ਦੋਸਤ-ਆਸਕਰ ਵਾਈਲਡ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਤਾਲਾਬ  ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਛਛੂੰਦਰ ਨੇ ਬਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਕੱਢਿਆ ।  ਉਸਦੀਆਂ  ਮੁੱਛਾਂ  ਕੈੜੀਆਂ ਅਤੇ  ਭੂਰੀਆਂ  ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪੂੰਛ ਕਾਲੇ ਵਾਲਟਿਊਬ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ ।  ਇਸ ਸਮੇਂ ਬੱਤਖ  ਦੇ ਛੋਟੇ - ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੁੱਢੀ ਬੱਤਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾ ਰਹੀ ਸੀ  ਕਿ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ  ਦੇ ਜੋਰ ਖੜਾ ਹੋਈਦਾ  ਹੈ ।

‘ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ  ਸਿਰ  ਦੇ ਜੋਰ ਖੜਾ  ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਸਿਖੋਗੇ  ,  ਤੱਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਉੱਚੀ ਸੋਸਾਇਟੀ  ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ ਬਣ  ਸਕੋਗੇ ।  ’ ਬੱਤਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ  ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ  ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾ  ਰਹੀ ਸੀ । ਪਰ ਬੱਚੇ ਉਸ ਵੱਲ ਜਰਾ  ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ  ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ।  ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੰਨੇ  ਛੋਟੇ ਸਨ ਕਿ ਅਜੇ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ।

‘ ਕਿੰਨੇ ਨਲਾਇਕ ਬੱਚੇ ਹਨ  , ’ ਛਛੂੰਦਰ ਚਿੱਲਾਈ  ,  ‘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਡੁਬੋ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।  ’

‘ ਨਹੀਂ ਜੀ  । ਅਜੇ  ਤਾਂ ਇਹ ਬੱਚੇ ਹਨ । ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾਂ ਕਦੇ ਡੁਬੋਣ ਦੀ ਸੋਚ  ਸਕਦੀ ਹੈ ਭਲਾ  ! ’

‘ ਆਹ  !  ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਅਜੇ  ਮੈਂ ਨਾਵਾਕਿਫ਼ ਹਾਂ ।  ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਮੈਂ ਕੰਵਾਰੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਰਹੂੰਗੀ ਵੀ ।ਊਂ  ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਗੀ ਚੀਜ ਹੈ  ,  ਲੇਕਿਨ ਦੋਸਤੀ ਉਸਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਚੀਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।  ’

‘ ਇਹ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ  ,  ਲੇਕਿਨ ਕੀ ਤੂੰ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਫਰਜ਼  ਸਮਝਦੀ ਹੈਂ   ? ’ ਇੱਕ ਜਲਪੰਛੀ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜੋ ਕੋਲ  ਦੇ ਇੱਕ ਰੁੱਖ  ਦੀ ਟਾਹਣੀ  ਤੇ  ਬੈਠਾ ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ

‘ ਹਾਂ  ,  ਇਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ।  ’ ਬੱਤਖ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰ  ਦੇ ਜੋਰ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ ।

‘ ਕਿੰਨਾ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਲਾ  ਸਵਾਲ ਹੈ ।  ’ ਛਛੂੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ  ,  ‘ ਮੈਂ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਅਨਿੰਨ  ਮਿੱਤਰ ਮੇਰਾ ਵਫਾਦਾਰ  ਰਹੇ  ,  ਹੋਰ ਕੀ ।  ’

‘ ਅਤੇ ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰੋਗੀ  ? ’ ਜਲਪੰਛੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ।

‘ ਮੈਂ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ।  ’ ਛਛੂੰਦਰ ਬੋਲੀ ।

ਜਲਪੰਛੀ ਨੇ ਕਿਹਾ  ,  ‘ ਚਲੋ , ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ।  ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਹੋਏ ਇੱਕ ਈਮਾਨਦਾਰ ਆਦਮੀ ਸੀ ।  ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਹੈਂਸ ਸੀ ।  ’

‘ ਰੁਕੋ  ,  ਕੀ ਉਹ ਕੋਈ ਵੱਡਾ  ਆਦਮੀ ਸੀ  ? ’

‘ ਨਹੀਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ।  ਉਹ ਈਮਾਨਦਾਰ ਆਦਮੀ ਸੀ ।  ਹਾਂ  ,  ਉਹ ਦਿਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਸੀ ।  ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬਗੀਚੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ । ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ  ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੰਨੀ ਚੰਗੀ ਬਗੀਚੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਗੇਂਦਾ ਗੁਲਾਬ ਚੰਪਾ ਕੇਤਕੀ ਹੁਸਨੇ  ਹਿਨਾ  ,  ਇਸ਼ਕ ਪੇਚਾ ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖਿੜਦੇ ਸਨ । ਕਦੇ ਬੇਲਾ ਤੇ  ਕਦੇ ਰਾਤ ਰਾਣੀ  ,  ਕਦੇ ਹਰਸ਼ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਤੇ ਕਦੇ ਜੂਹੀ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਦੀ ਬਗੀਚੀ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸੌਰਭ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ  ਸਨ ।

ਹੈਂਸ   ਦੇ ਕਈ ਦੋਸਤ ਸਨ  ,  ਲੇਕਿਨ ਉਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੇੜਤਾ ਹਿਊ ਮਿਲਰ ਨਾਲ ਸੀ ।  ਮਿਲਰ ਬਹੁਤ ਧਨੀ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਹੈਂਸ ਦਾ ਇੰਨਾ ਗੂੜ੍ਹਾ  ਮਿੱਤਰ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਫਲ – ਫੁੱਲ ਲਏ ਉੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ।  ਕਦੇ ਉਹ ਕੰਧ ਉਤੋਂ ਝੁਕ ਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁੱਛਾ ਤੋੜ ਲੈਂਦਾ  ,  ਤਾਂ ਕਦੇ ਬੇਰ ਰਸਭਰੀਆਂ ਤੇ ਆਲੂ ਬੁਖਾਰੇ ਵਗੈਰਾ ਫਲ ਤੋੜ ਕੇ ਜੇਬਾਂ  ਭਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ।

ਸੱਚੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਸਵਾਰਥ ਦਾ ਲੇਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ  -  ਮਿਲਰ ਕਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ।  ਅਤੇ ਹੈਂਸ ਨੂੰ ਗਰਵ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇੰਨੇ ਉੱਚੇ  ਹਨ ।  ਕਦੇ - ਕਦੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ  ਹੈਰਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਧਨੀ ਮਿਲਰ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਧਨ ਮਿਲਰ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਗੁਦਾਮ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਬੋਰੇ ਆਟਾ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ।ਉਸਦੀਆਂ  ਕਈ ਮਿਲਾਂ  ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ  ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਸਨ ।  ਮਗਰ ਹੈਂਸ ਕਦੇ ਇਹਨਾਂ  ਗੱਲਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ।  ਜਦੋਂ ਮਿਲਰ ਉਸ ਕੋਲ  ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਦੋਸਤੀ  ਦੇ ਗੁਣ ਬਖਾਨਦਾ ਤਾਂ ਹੈਂਸ ਇਕਾਗਰ ਹੋਕੇ ਸੁਣਦਾ ।

ਹੈਂਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਬਗੀਚੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ।  ਬਸੰਤ  ,  ਗਰਮੀਆਂ   ਅਤੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ  ,  ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਸਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ  ,  ਤਾਂ ਦਰਖਤ ਫਲ - ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ  ਹੋ ਜਾਂਦੇ ।  ਤੱਦ ਹੈਂਸ  ਦੇ ਦਿਨ ਵੱਡੀ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਦੇ  ।  ਕਦੇ - ਕਦੇ ਉਸਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਖਾਧੇ ਹੀ ਸੌਣਾ ਪੈਂਦਾ ।  ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਨਾਪਣ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਮਿਲਰ ਕਦੇ ਉਸਨੂੰ  ਮਿਲਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ।

ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਿਆਲ ਹੈ  ,  ਤੱਦ ਤੱਕ ਹੈਂਸ ਨੂੰ  ਮਿਲਣ ਜਾਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ  -  ਮਿਲਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ  ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ  -  ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਨਿਰਧਨ ਹੋਣ ਤੱਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।  ਵਿਅਰਥ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ  ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਹੈ ।  ਘੱਟ  ਤੋਂ ਘੱਟ ਮੇਰੇ ਤਾਂ ਦੋਸਤੀ  ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ।  ਜਦੋਂ ਬਸੰਤ ਆਵੇਗਾ  ,  ਤੱਦ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ  ਮਿਲਣ ਜਾਵਾਂਗਾ । ਤੱਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਫੁੱਲ  ਉਪਹਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ  ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ ।  ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਮੇਰਾ ਫਰਜ ਹੈ ।

“ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ  ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ।  ’ ਅੰਗੀਠੀ  ਦੇ ਕੋਲ ਆਰਾਮਕੁਰਸੀ ਤੇ ਬੈਠੀ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ  ,  ‘ ਮਿਤਰਤਾ   ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ  ਤੇ  ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤ  ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਇੰਨੇ  ਉੱਚੇ  ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ  ,  ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਤਮੰਜਿਲੇ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਹੀਰੇ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ ਹੈ ।"

‘ ਕੀ ਆਪਾਂ  ਹੈਂਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੱਦ ਸਕਦੇ ।  ’ ,  ਮਿਲਰ  ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ।  ‘ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕਸ਼ਟ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਖਿਲਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਫੇਦ ਖਰਗੋਸ਼ ਦਿਖਾਵਾਂਗਾ ।  ’

‘ ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਮੂਰਖ ਮੁੰਡਾ ਹੈਂ  ।  ’ ਮਿਲਰ ਨੇ ਝਿੜਕਿਆ  ,' ਤੈਨੂੰ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ।  ਤੈਨੂੰ ਅਜੇ ਜਰਾ ਵੀ ਅਕਲ ਨਹੀਂ ਆਈ । ਜੇਕਰ ਹੈਂਸ ਇੱਥੇ ਆਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਦੌਲਤ ਵੇਖੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਈਰਖਾ ਹੋਵੇਗੀ ।  ਅਤੇ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ  ਈਰਖਾ ਕਿੰਨੀ ਭੈੜੀ ਬਿਮਾਰੀ  ਹੈ ।  ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਇੱਕ ਮਾਤਰ ਦੋਸਤ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇ ।  ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਦੋਸਤ ਹਾਂ ਅਤੇ  ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਮੇਰਾ ਫਰਜ ਹੈ ।  ਜੇਕਰ ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਆਟਾ ਉਧਾਰ ਮੰਗੇ  ,  ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ  ਦੇ ਸਕਦਾ ।  ਆਟਾ ਦੂਜੀ ਚੀਜ ਹੈ  ,  ਦੋਸਤੀ ਦੂਜੀ ।  ਦੋਨੋਂ  ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਨ   ,  ਦੋਨਾਂ  ਦੇ ਮਤਲਬ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਨ  ।  ਕੋਈ ਮੂਰਖ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

‘ ਤੁਸੀਂ  ਕਿੰਨੀ  ਚਤੁਰਤਾ ਨਾਲ  ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋ ।  ਤੁਹਾਡੀਆਂ  ਗੱਲਾਂ ਪਾਦਰੀ  ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲੋਂ  ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਰਦਾਰ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ - ਸੁਣਦੇ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜਲਦੀ ਝਪਕੀ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ।’ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ।

ਮਿਲਰ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ  ,  ‘ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕੰਮ ਚਤੁਰਤਾ ਨਾਲ  ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ  ,  ਲੇਕਿਨ ਚਤੁਰਤਾ ਨਾਲ ਸਲਾਮ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ।  ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ  ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਔਖੀ ਕਲਾ ਹੈ ।  ’ ਉਸਨੇ ਮੇਜ  ਦੇ ਉਸ ਵੱਲ ਬੈਠੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਬੇਟੇ  ਦੇ ਵੱਲ ਇੰਨੀ ਕਰੋਧਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ  ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ।

‘ ਕੀ ਇਹੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ  ? ’ ਛਛੂੰਦਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ।

‘ ਨਹੀਂ ਜੀ  ।  ਇਹ ਤਾਂ ਅਜੇ  ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ । ’ ਜਲਪੰਛੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ।

‘ ਓਹ  ,  ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ  ਚੰਗੇ ਕਥਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ । ਅੱਜ ਕੱਲ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ  ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅੰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ  ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਵਿੱਚ  ਲਿਆਕੇ ਕਹਾਣੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ।ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਕੱਲ ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੀ ਸੀ ਜਿਹਦਾ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਲ ਝੀਲ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੈਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਉਹਨੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ।ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੱਚ  ਹੀ ਹੋਣੀਆਂ ਨੇ ਕਿਉਂਜੋ ਉਸਨੇ ਨੀਲੀਆਂ ਐਨਕਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ  ਉਹਦੇ  ਸਿਰ ਤੇ ਗੰਜ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਖੈਰ ਤੁਸੀਂ  ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹੋ।ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਬੜਾ ਗੰਭੀਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਉਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਵੀ ਹੈ ।ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਦੋਸਤੀ  ਬਾਰੇ ਇੰਨੇ  ਹੀ ਉੱਚੇ  ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦੀ ਹਾਂ।  ’ ਛਛੂੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ।

‘ ਅੱਛਾ,ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਿਆਲ  ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਸੰਤੀ ਫੁਲ ਆਪਣੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਫੈਲਾਉਣ ਲੱਗੇ  ,  ਮਿਲਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਹੈਂਸ  ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈ । ’

‘ ਓਹ  , ਤੁਸੀਂ  ਕਿੰਨਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਹੈਂਸ ਦਾ ।  ’ ,  ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਬੋਲੀ ।  ‘ ਅਤੇ ਵੇਖੋ  ,  ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਲਈ  ਟੋਕਰੀ  ਲੈ ਜਾਣਾ ਮਤ ਭੁੱਲਣਾ ।  ’

ਮਿਲਰ ਉੱਥੇ ਚਲਿਆ  ‘ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈਂਸ ।  ’ ਮਿਲਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ।

‘ ਨਮਸਕਾਰ ।  ’ ਆਪਣਾ ਫੌਹੜਾ ਰੋਕ ਕੇ ਹੈਂਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ।  ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ।

‘ ਕਹੋ ਸਿਆਲ ਕਿਵੇਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ।  ’ ,  ਮਿਲਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ।

‘ ਤੁਸੀਂ  ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ।’ ਹੈਂਸ ਨੇ ਗਦਗਦ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ।  ‘ ਕੁੱਝ ਕਸ਼ਟ ਜਰੂਰ ਸੀ  ,  ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਸੰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ  ਫੁੱਲ ਵਿਗਸ  ਰਹੇ ਹਨ ।  ’

‘ ਅਸੀਂ  ਲੋਕ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੋਚਦੇ ਸਾਂ  ਕਿ ਤੇਰੀ ਗੁਜਰ  ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਰਹੀ  ਹੋਵੋਗੀ । ’ ਮਿਲਰ ਬੋਲਿਆ ।

‘ ਸਚਮੁੱਚ ਤੁਸੀਂ  ਕਿੰਨੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋ । ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ  ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹੋ ।  ’

‘ ਹੈਂਸ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਤੇਰੀਆਂ   ਗੱਲਾਂ ਤੇ  ਹੈਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।  ਦੋਸਤੀ ਕਦੇ ਭੁਲਾਈ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ।  ਇਹੀ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਹੱਸ ਹੈ । ਵਾਹ ਤੁਹਾਡੇ ਫੁਲ ਕਿੰਨੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ ।  ’

‘ ਹਾਂ  ,  ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਹਨ ।  ’ ਹੈਂਸ ਬੋਲਿਆ ।  ‘ ਅਤੇ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ  ਕਿੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ ।  ਇਸ ਸਾਲ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੇਠ ਦੀ ਧੀ  ਨੂੰ  ਵੇਚ ਦੇਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੈਲਗਾੜੀ ਵਾਪਸ ਖਰੀਦ ਲਵਾਂਗਾ ।  ’

‘ ਵਾਪਸ ਖਰੀਦਲੋਗੇ  ?  ਕੀ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ  ?  ਕਿੰਨੀ ਨਦਾਨੀ ਕੀਤੀ  ਤੂੰ ।  ’

‘ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪਾਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ  ,  ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਚਾਂਦੀ  ਦੇ ਬਟਨ ਵੇਚੇ ।  ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੋਟ  ,  ਫਿਰ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਚੇਨ  ਅਤੇ  ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ।  ਮਗਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ  ਵਾਪਸ ਖਰੀਦ ਲਵਾਂਗਾ ।  ’ ਹੈਂਸ ਬੋਲਿਆ ।

‘ ਹੈਂਸ  ,  ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਦੇਵਾਂਗਾ ।  ’ ਮਿਲਰ ਝੱਟਪੱਟ ਬੋਲਿਆ ।

‘ ਉਸਦਾ ਸੱਜਾ ਹਿੱਸਾ ਗਾਇਬ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਹੀਏ  ਦੇ ਆਰੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਹਨ  ,  ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ  ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ ।  ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ  ਤਿਆਗ ਹੈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਮੂਰਖ ਕਹਿਣਗੇ  ,  ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਲੋਕਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ।  ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੱਚੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਕਰਤੱਵ ਤਿਆਗ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਵੀਂ ਗੱਡੀ ਵੀ ਖਰੀਦ ਲਈ ਹੈ ।  ਅੱਛਾ ਹੈ  ,  ਹੁਣ ਤੂੰ  ਚਿੰਤਾ ਮਤ ਕਰ ।  ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਤੈਨੂੰ  ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ ।  ’ ਮਿਲਰ ਨੇ ਪੂਰੇ ਗਰਵ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ।

‘ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ  ਤਿਆਗ ਹੈ ।  ’ ਹੈਂਸ ਨੇ ਭਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ  ,  ‘ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸੌਖ ਨਾਲ ਬਣਾ ਲਵਾਂਗਾ  ,  ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਫੱਟਾ  ਹੈ ।  ’

‘ ਫੱਟਾ   ? ’ ਮਿਲਰ ਬੋਲਿਆ  ,  ‘ ਓਹ  ,  ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਫੱਟੇ  ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ।  ਮੇਰੇ ਗੁਦਾਮ ਦੀ ਛੱਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੇਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ।  ਜੇਕਰ ਉਹ ਬੰਦ ਨਾ ਕੀਤਾ  ,  ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਅਨਾਜ ਭਿੱਜ  ਜਾਵੇਗਾ ।  ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ  ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਕੋਲ ਇੱਕ ਫੱਟਾ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ।  ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ  !  ਭਲੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।  ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਤੈਨੂੰ  ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ  ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫੱਟਾ  ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ ।  ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਗੱਡੀ ਫੱਟੇ  ਨਾਲੋਂ  ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁੱਲ ਦੀ ਹੈ  ,  ਲੇਕਿਨ ਦੋਸਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ  ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ।  ਹੁਣੇ ਕੱਢੋ ਫੱਟਾ   ,  ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਆਪਣਾ ਗੁਦਾਮ ਠੀਕ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ  ।  ’

‘ ਜਰੂਰ ।  ’ ਹੈਂਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁਟੀਆ  ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਫੱਟਾ  ਖਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਅਤੇ  ਉਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖ  ਦਿੱਤਾ ।

‘ ਇਹ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੈ ।  ’ ਮਿਲਰ ਬੋਲਿਆ ।  ‘ ਸ਼ਾਇਦ ਤੇਰੇ  ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ  ਬਿਲਕੁੱਲ ਨਾ  ਬਚੇ ।  ਮਗਰ ਇਸਦੇ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ।  ਅਤੇ ਵੇਖੋ  ,  ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੱਡੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ  ,  ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਫੁੱਲ  ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਂਗਾ   ?  ਇਹ ਲਓ  ,  ਟੋਕਰੀ ਖਾਲੀ ਨਾ ਰਹੇ ।  ’

‘ ਬਿਲਕੁੱਲ ਭਰ ਦੇਵਾਂ  ? ’ ਹੈਂਸ ਨੇ ਚਿੰਤਤ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਟੋਕਰੀ  ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਭਰ ਦੇਣ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੀ ਫੁਲ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗਾ ।  ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਚਾਂਦੀ  ਦੇ ਬਟਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣੇ  ਸਨ ।

‘ ਹਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਕੀ... ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ।  ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ  ਕੁੱਝ ਫੁਲ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕੀ ਜਿਆਦਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ।  ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ  ,  ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਠੀਕ ਨਾ  ਹੋਵੇ  ,  ਲੇਕਿਨ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤੀ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ । ’

‘ ਨਹੀਂ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ।  ਤੁਹਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਚੀਜ ਹੈ ।  ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਚਾਂਦੀ  ਦੇ ਬਟਨ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ।  ’ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਚੁਣ – ਚੁਣ ਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ  ਉਹ ਟੋਕਰੀ  ਭਰ ਦਿੱਤੀ ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਆਰੀਆਂ ਠੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ  ,  ਤੱਦ ਉਸਨੂੰ ਸੜਕ ਤੋਂ ਮਿਲਰ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਮ ਛੱਡਕੇ ਭੱਜਿਆ  ,  ਬਾਗਲ ਉਪਰੋਂ  ਝੁਕ ਕੇ ਝਾਕਣ ਲਗਾ ।  ਮਿਲਰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਤੇ  ਅਨਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ  ਬੋਰਾ ਲੱਦੀ ਖੜਾ ਸੀ ।

‘ ਪਿਆਰੇ ਹੈਂਸ  ,  ਜਰਾ ਇਸਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਓਗੇ  ? ’ ਮਿਲਰ ਬੋਲਿਆ ।

‘ ਭਰਾ, ਅੱਜ ਤਾਂ ਮਾਫ ਕਰੋ  , ’ ਹੈਂਸ ਨੇ  ਕਿਹਾ  ,  ‘ ਅੱਜ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਚਮੁੱਚ ਬਹੁਤ ਬਿਜੀ ਹਾਂ ।  ਮੈ ਆਪਣੀਆਂ  ਸਭ ਲਤਰਾਂ  ਚੜ੍ਹਾਉਣੀਆਂ  ਹਨ ।  ਸਭ ਬੂਟੇ ਸਿੰਜਣੇ ਹਨ ਅਤੇ  ਦੁੱਬ ਛਾਂਟਣੀ    ਹੈ ।  ’

‘ ਅਫਸੋਸ ਹੈ ’ ਮਿਲਰ ਨੇ ਕਿਹਾ  ,  ‘ ਇਹ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ  , ਤੇਰਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ।  ’

‘ ਨਹੀਂ ਭਾਈ  ,  ਅਜਿਹਾ ਖਿਆਲ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹੋ ।  ’ ਹੈਂਸ ਬੋਲਿਆ ।  ਉਹ ਝੱਟਪੱਟ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ  ਬੋਰਾ ਲੱਦ ਕੇ  ਚੱਲ ਪਿਆ  ।  ਧੁੱਪ ਬਹੁਤ ਕੈੜੀ ਸੀ ।  ਸੜਕ ਤਪ ਰਹੀ ਸੀ ।  ਛੇ ਮੀਲ  ਚਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ  ਹੈਂਸ ਬੇਹੱਦ ਥੱਕ ਗਿਆ  ,  ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ ।  ਬਾਜ਼ਾਰ ਪਹੁੰਚਕੇ ਖਰੇ ਦਾਮ ਤੇ  ਵਿਕਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਪਰਤ ਆਇਆ ।  ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੌਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਭੈੜਾ ਦਿਨ ਬੀਤਿਆ  ,  ਲੇਕਿਨ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਮਿਲਰ ਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਦੁਖਾਇਆ ।  ਉਹ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਗੱਡੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ।  ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮਿਲਰ ਪੈਸੇ ਲੈਣ ਆਇਆ ।  ਮਗਰ ਹੈਂਸ ਇੰਨਾ ਥੱਕਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਪਲੰਘ  ਤੇ  ਪਿਆ ਸੀ ।

‘ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ  ,  ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਆਲਸੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈਂ ।  ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਗੱਡੀ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੇ  ਤੂੰ ਮਿਹਨਤ  ਨਾਲ  ਕੰਮ ਕਰੇਂਗਾ ।  ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਵੀ ਦੋਸਤ ਆਲਸੀ ਹੋਵੇ  ।  ਮਾਫ ਕਰਨਾ  ਮੈਂ ਮੂੰਹ ਫੱਟ ਹਾਂ  ,  ਲੇਕਿਨ ਤੁਹਾਡੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨਾ  ਮੇਰਾ ਫਰਜ ਹੈ ।  ਜੀਭ ਨਾਲ ਚਪੜ ਚਪੜ  ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਸੱਚੇ ਦੋਸਤ ਦਾ ਕੰਮ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ  ਔਗੁਣਾ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ ।  ’ ਮਿਲਰ ਬੋਲਿਆ ।

‘ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੈ  , ’ ਹੈਂਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਮਲਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ  ,  ‘ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ।  ’

‘ ਅੱਛਾ ਉੱਠੋ  , ’ ਮਿਲਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪਿੱਠ ਥਪਥਪਾਉਂਦੇ   ਹੋਏ ਕਿਹਾ  ,  ‘ ਚੱਲ  ਜਰਾ  ,  ਮੈਨੂੰ ਗੁਦਾਮ ਦੀ ਛੱਤ  ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ।  ’

ਹੈਂਸ ਚਿੰਤਤ ਸੀ  ,  ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਸੀ ।  ‘ ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਬਿਜੀ ਹਾਂ  ,  ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ  ਬੁਰਾ  ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੋਗੇ  ? ’

‘ ਖੈਰ  ,  ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਸਤੀ  ਦੇ ਨਾਤੇ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ।  ਲੇਕਿਨ ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਇੰਨਾ ਕੰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ  ,  ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ।  ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ ।  ’ ਮਿਲਰ ਬੋਲਿਆ ।

‘ ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ’ ਹੈਂਸ ਬੋਲਿਆ ।  ਉਹ ਝੱਟਪੱਟ ਮਿਲਰ  ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਿਆ  ।  ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਦਿਨ ਭਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ।  ਸ਼ਾਮ  ਦੇ ਵਕਤ ਮਿਲਰ ਆਇਆ ।

‘ ਹੈਂਸ ਤੂੰ ਛੇਦ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ  ? ’

‘ ਹਾਂ  ,  ਬਿਲਕੁੱਲ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ।  ’ ਹੈਂਸ ਨੇ ਪੌੜੀ ਤੋਂ ਉਤਰਦੇ ਹੋਏ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ।

‘ ਆਹਾ .  .  .  ’ ,  ਮਿਲਰ ਬੋਲਿਆ  ,  ‘ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰਿਆਂ ਲਈ ਕਸ਼ਟ ਝੱਲਣ  ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਨੰਦ  ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ।  ’

‘ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸਚਮੁੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸੁਕੂਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ।  ’ ਹੈਂਸ ਨੇ ਮੁੜ੍ਹਕਾ ਪੂੰਝਦੇ  ਹੋਏ ਕਿਹਾ  ,  ‘ ਮਗਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਇੰਨੇ ਉੱਚੇ  ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ।  ’

‘ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ।  ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੋ ।  ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਵਰਕਿੰਗ ਪਤਾ ਹੈ  ,  ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵੀ ਸਮਝ ਜਾਓਗੇ ।  ਅੱਛਾ ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਕਰ ,  ਕਿਉਂਕਿ ਕੱਲ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੀਆਂ  ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਨ ਲਿਜਾਣਾ ਹੋਵੇਗਾ  ।  ’ ਮਿਲਰ ਬੋਲਿਆ ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈਂਸ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ  ,  ਕਿਉਂਕਿ ਮਿਲਰ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ  ਕੰਮ ਦੱਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ।  ਹੈਂਸ ਕਦੇ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਫੁਲ ਸਮਝਣਗੇ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ ।  ਮਗਰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਮਿਲਰ ਉਸਦਾ ਪੱਕਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ  ਤਿਆਗ ਸੀ ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈਂਸ ਦਿਨ ਭਰ ਮਿਲਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮਿਲਰ ਲੱਛੇਦਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤੀ  ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਸਮਝਾਉਂਦਾ  ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੈਂਸ ਇੱਕ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੈਂਸ ਆਪਣੀ ਅੰਗੀਠੀ  ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਸੀ ।  ਕਿਸੇ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜਾ ਠਕਠਕਾਇਆ । ਰਾਤ ਤੂਫਾਨੀ ਸੀ ਅਤੇ  ਇੰਨੇ  ਜ਼ੋਰ ਦੀ  ਹਨੇਰੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਮਝਿਆ ਹਵਾ ਨਾਲ  ਕਿਵਾੜ  ਖੜਕਿਆ ਹੋਵੇਗਾ । ਮਗਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਿਵਾੜ ਖੜਕੇ । ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ  ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਾਲਟੈਣ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਾਠੀ ਲਈ ਮਿਲਰ ਖੜਾ  ਸੀ ।

‘ ਪਿਆਰੇ ਹੈਂਸ ’ ,  ਮਿਲਰ ਚੀਖਿਆ  ,  ‘ ਮੇਰਾ ਮੁੰਡਾ ਪੌੜੀਆਂ  ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੈਂ ਡਾਕਟਰ  ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ।  ਮਗਰ ਉਹ ਇੰਨੀ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ  ਰਾਤ ਇੰਨੀ ਹਨੇਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਚਲਿਆ ਜਾਵੇਂ  ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅੱਛਾ ਹੋਵੇ  । ਤੂੰ   ਜਾਣਦਾ  ਹੈਂ ਕਿ ਅਜਿਹੇ  ਮੌਕੇ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਦੋਸਤੀ ਵਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ  ।  ’

‘ ਜਰੂਰ  ,  ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ।  ਤੁਸੀਂ  ਆਪਣੀ ਲਾਲਟੈਣ ਮੈਨੂੰ  ਦੇ ਦੋ  ।  ਰਾਤ ਇੰਨੀ ਹਨੇਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਖੱਡੇ ਵਿੱਚ ਨਾ  ਡਿੱਗ ਪਵਾਂ ।  ’ ਹੈਂਸ ਬੋਲਿਆ ।

‘ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੈ  , ’ ਮਿਲਰ ਬੋਲਿਆ  ,  ‘ ਮਗਰ ਇਹ ਮੇਰੀ ਨਵੀਂ ਲਾਲਟੈਣ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕੁੱਝ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ।  ’

‘ ਅੱਛਾ ਮੈਂ ਇਵੇਂ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ ।  ’ ਹੈਂਸ ਚੱਲ ਪਿਆ  ।  ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਤੂਫਾਨ ਸੀ ।  ਹੈਂਸ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚੱਲ ਪਿਆ ।ਡਾਕਟਰ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲ ਪਿਆ  ਅਤੇ ਹੈਂਸ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ  ਰਿਹਾ ਸੀ ।  ਤੂਫਾਨ ਬਹੁਤ ਤੇਜ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੈਂਸ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ।  ਹੌਲੀ - ਹੌਲੀ ਉਹ ਉਤਰ  ਦੇ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ  ,  ਜੋ ਪਥਰੀਲਾ ਰਸਤਾ ਸੀ ਅਤੇ  ਉੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿਗ ਪਿਆ ।

ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਗਡਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਉਠਾ ਲਿਆਏ ।  ਹਰੇਕ ਆਦਮੀ ਹੈਂਸ ਦੀ ਲਾਸ਼  ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ ।  ਮਿਲਰ ਵੀ ਆਇਆ ।

‘ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।’ ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਕਾਲ਼ਾ ਕੋਟ ਪਹਿਨੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚ  ਗਿਆ । .ਉਸਨੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ  ਇੱਕ ਰੁਮਾਲ ਕੱਢਕੇ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਲਗਾ ਲਿਆ।ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਕੇ ਉਹ ਸਰਾਏ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਕੇਕ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਲੋਹਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ  ,  ‘ ਹੈਂਸ ਦੀ ਮੌਤ ਬਹੁਤ  ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਰਹੀ ।  ’

‘ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ । ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ।  ਉਹ ਇੰਨੀ  ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਚਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ।  ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਖਰੀਦੇਗਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ।  ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ।  ਦੁਨੀਆਂ ਕਿੰਨੀ ਸਵਾਰਥੀ ਹੈ ।  ’ ਮਿਲਰ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ।

ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਰਹੀ ।  ਫਿਰ ਛਛੂੰਦਰ ਬੋਲਿਆ  ,  ‘ ਤੱਦ ਫਿਰ .  . ਅੱਗੇ  ? ’

‘ ਅੱਗੇ ਕੀ .  .  . ਕਹਾਣੀ ਖਤਮ ।  ’ ਜਲਪੰਛੀ ਬੋਲਿਆ ।

‘ ਤਾਂ ਮਿਲਰ ਬੇਚਾਰੇ ਦਾ ਕੀ ਹੋਇਆ  ? ’ ਛਛੂੰਦਰ ਬੋਲਿਆ ।

‘ ਮੈਂ ਕੀ ਜਾਣਾ .  .  .  ’ ,  ਜਲਪੰਛੀ ਬੋਲਿਆ ।

‘ ਛੀ .  .  . ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਰਾ ਵੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ ਬੇਚਾਰੇ ਨਾਲ   ? ’

‘ ਮਿਲਰ ਨਾਲ  ਹਮਦਰਦੀ .  .  . ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਤੂੰ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ।  ’

‘ ਓਹ .  .  . ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ।  ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਸੁਣਦੀ ।  ’ ,  ਛਛੂੰਦਰ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਿਲ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਈ ।

ਅਵਾਜ ਸੁਣਕੇ ਬੱਤਖ ਬੋਲੀ  , ‘ ਕੀ ਹੋਇਆ ’ ।

‘ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ।  ਮੈਂ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਸੀ ਅਤੇ  ਛਛੂੰਦਰ ਝੁੰਝਲਾ ਗਈ ।  ’ ਜਲਪੰਛੀ ਬੋਲਿਆ ।

‘ ਓਹ .  .  .  ’ ਬੱਤਖ ਬੋਲੀ  ,  ‘ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ  ਹੀ ਕਿਉਂ ਹੋ .  .  . ਅੱਜ ਕੱਲ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਕਹਾਣੀ  ?  ? ’

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਬਹੁਤ ਭੈੜਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ-ਗਾਬਰੀਅਲ ਗਾਰਸੀਆ ਮਾਰਕੁਏਜ਼

ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੋਚੋ  ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਬੁੜੀ ਔਰਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ,  ਜਿਸਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ ,  ਪਹਿਲਾ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਚੌਦਾਂ ਦਾ  । ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ਤਾ ਪਰੋਸ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ  ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ । ਬੱਚੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ  ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲਦੀ ਹੈ  -“ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ,  ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਇਹ  ਸੋਚਦੀ  ਜਾਗਦੀ  ਰਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਪਿੰਡ  ਦੇ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਭੈੜਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ”।

ਦੋਨੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੇ  ਹੱਸ  ਦਿੰਦੇ ਹਨ ।  ਕਹਾਵਤ ਹੈ  ਕਿ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ,  ਬੁਜੁਰਗਾਂ  ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਵਾਭਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਮੁੰਡਾ ਪੂਲ  ਖੇਡਣ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ,  ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਆਸਾਨ ਗੋਲੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਹੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜਾ ਖਿਡਾਰੀ ਬੋਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ – “ਮੈਂ ਇੱਕ ਪੇਸੋ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕੇਂਗਾ”।

ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਦਾ ਹਰ ਕੋਈ ਹੱਸ  ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਮੁੰਡਾ ਵੀ ਹੱਸਦਾ  ਹੈ । ਉਹ ਗੋਲਾ ਖੇਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ । ਸ਼ਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪੇਸੋ ਚੁਕਾਉਂਦਾ  ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ,  ਕਿੰਨਾ ਤਾਂ ਆਸਾਨ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ । ਉਹ ਬੋਲਦਾ ਹੈ -  . ਬੇਸ਼ੱਕ ,  ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਦੀ ਫਿਕਰ ਸੀ ,  ਜੋ ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਪਿੰਡ  ਦੇ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਬਹੁਤ ਭੈੜਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ।

ਸਭ ਲੋਕ ਉਸ ਤੇ ਹੱਸ  ਦਿੰਦੇ ਹਨ ,  ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪੇਸੋ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਖਸ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ,  ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ , ਦਾਦੀ  ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ  ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਆਪਣੇ ਪੇਸੋ  ਦੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ -  “ਮੈਂ ਇਹ ਪੇਸੋ ਦਾਮਾਸੋ ਤੋਂ ਬੇਹੱਦ ਸੌਖ  ਨਾਲ  ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ”।

“ਅਤੇ ਉਹ ਮੂਰਖ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ”

“ਭਈ !  ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਜਿਹਾ  ਗੋਲਾ  ਆਪਣੀ ਮਾਂ  ਦੇ ਇੱਕ ਪੂਰਵਾਭਾਸ ਦੀ ਫਿਕਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਪਾਇਆ ,  ਜਿਸਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਪਿੰਡ  ਦੇ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਬਹੁਤ ਭੈੜਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ”।

ਅੱਗੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲਦੀ ਹੈ – “ਤੂੰ ਬੁਜੁਰਗਾਂ   ਦੇ ਪੂਰਵਾਭਾਸ ਦੀ ਖਿੱਲੀ ਮਤ ਉੜਾ  ਕਿਉਂਕਿ ਕਦੇ ਕਭਾਰ ਉਹ ਸੱਚ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ”।

ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਇਹ ਗੱਲ  ਸੁਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਸ਼ਤ ਖਰੀਦਣ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਉਹ ਕਸਾਈ ਨੂੰ  ਬੋਲਦੀ ਹੈ – “ਇੱਕ ਪਾਉਂਡ ਗੋਸ਼ਤ  ਦੇ ਦੋ ਜਾਂ  ਅਜਿਹਾ ਕਰੋ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੋਸ਼ਤ ਕੱਟਿਆ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੱਦ ਬਿਹਤਰ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ  ਦੇ ਦੋ, ਦੋ ਪਾਉਂਡ – ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ  ਕਿ ਪਿੰਡ  ਦੇ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਬਹੁਤ ਭੈੜਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ”।

ਕਸਾਈ ਉਸਨੂੰ ਗੋਸ਼ਤ ਫੜਾਉਂਦਾ  ਹੈ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਤੀਵੀਂ ਇੱਕ ਪਾਉਂਡ ਗੋਸ਼ਤ ਖਰੀਦਣ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ ,  ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ  ਬੋਲਦਾ ਹੈ -  “ਤੁਸੀਂ  ਦੋ ਲੈ ਜਾਓ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਕਹਿੰਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁੱਝ ਬਹੁਤ ਭੈੜਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ,  ਅਤੇ  ਉਸਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ,  ਅਤੇ ਸਾਮਾਨ ਖਰੀਦ ਰਹੇ ਹਨ”।

ਉਹ ਬੁੜੀ ਤੀਵੀਂ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ -  “ਮੇਰੇ ਕਈ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਹੈ ,  ਸੁਣੀਂ ,  ਬਿਹਤਰ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਉਂਡ  ਦੇ ਦੋ” ।

ਉਹ ਚਾਰ ਪਾਉਂਡ ਗੋਸ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ,  ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਨਾ  ਖਿੱਚਣ  ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼  ਦੱਸ ਦੇਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਕਸਾਈ ਦਾ ਸਾਰਾ ਗੋਸ਼ਤ ਅਗਲੇ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ,  ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਗਾਂ ਕੱਟਦਾ ਹੈ ,  ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵੇਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ  ਅਫਵਾਹ ਫੈਲਦੀ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।  ਇੱਕ ਵਕਤ ਅਜਿਹਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ  ,  ਕੁੱਝ ਹੋਣ ਦਾ ਇੰਤਜਾਰ ਕਰਨ  ਲੱਗਦੀ ਹੈ ।  ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਲਕਵਾ ਮਾਰ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਸਮਾਤ ,  ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਅਦ  ਦੇ ਦੋ ਵਜੇ ,  ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੀ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਮੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।  ਕੋਈ ਬੋਲਦਾ ਹੈ -  “ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੌਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਹੈ ਅੱਜ ?”

“ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਗਰਮੀ ਪੈਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ।  ਇੰਨੀ ਗਰਮੀ ,  ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ  ਦੇ ਢੋਲਕੀ  ਵਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਟਾਰ ਨਾਲ  ਛਾਪ ਕੇ  ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਧੁੱਪੇ ਵਜਾਉਣ ਤੇ ਉਹ ਟਪਕ ਕੇ  ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ।

ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ  ,  ਕੋਈ ਬੋਲਦਾ ਹੈ , “ ਇਸ ਘੜੀ ਇੰਨੀ ਗਰਮੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ  ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਈ ।’’

“ਲੇਕਿਨ ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਅਦ  ਦੇ ਦੋ ਵਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਵਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗਰਮੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।“ “ਹਾਂ ,  ਲੇਕਿਨ ਇੰਨੀ ਗਰਮੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਹੁਣ ਹੈ ।“

ਉਜਾੜ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਤੇ  ,  ਸ਼ਾਂਤ ਖੁੱਲੇ ਚੌਪਾਲ ਵਿੱਚ ,  ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਚਿੜੀ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ  ਅਵਾਜ ਉੱਠਦੀ ਹੈ -  ਚੌਪਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਿੜੀ ਹੈ । ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪਿੰਡ ਚਿੜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆ ਜਾਂਦਾ  ਹੈ ।

“ਲੇਕਿਨ ਸੱਜਣੋ ,  ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਉਤਰਨਾ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ।“

“ਹਾਂ ,  ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਵਕਤ ਤੇ  ਕਦੇ ਨਹੀਂ ।“

ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਤਣਾਓ ਦਾ ਪਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਬੇਸਬਰਾ ਹੋ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ,  ਲੇਕਿਨ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ  ਦਾ ਸਾਹਸ ਨਹੀਂ ਜੁਟਾ ਪਾਉਂਦਾ ।

“ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਇੰਨੀ ਹਿੰਮਤ ,”  ਕੋਈ ਚੀਖਦਾ  ਹੈ , “ ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹਾਂ”।

ਆਪਣੇ ਅਸਬਾਬ ,  ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਗਲੀ  ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਲੋਕ ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਤਾਂ ਲੋਕ ਕਹਿਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ -

“ਜੇਕਰ ਇਹ ਇੰਨੀ ਹਿੰਮਤ ਵਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ,  ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸੀ ਲੋਕ ਵੀ ਨਿਕਲ ਚੱਲਦੇ  ਹਾਂ” । ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੱਚ ਮੁਚ  ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰਨ  ਲੱਗਦੇ ਹਨ  ।  ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਾਮਾਨ ,  ਜਾਨਵਰ ਸਭ ਕੁੱਝ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ।

ਜਾ ਰਹੇ ਆਖਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ,  ਬੋਲਦਾ ਹੈ -

“ਅਜਿਹਾ ਨਾ  ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਸ ਸਰਾਪ ਦਾ ਅਸਰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੀਆਂ ਸਹੀਆਂ  ਚੀਜਾਂ ਤੇ  ਆ ਪਏ” .ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ  . ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ  ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ।

ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਅਫਰਾ ਤਫਰੀ  ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਕ ਭੱਜਦੇ ਹਨ ,  ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ  ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜੇ ਸਹਿਜੇ  ਪੂਰਵਾਭਾਸ ਕਰ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਤੀਵੀਂ ਵੀ ਲੰਘਦੀ ਹੈ -

“ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੁੱਝ ਬਹੁਤ ਭੈੜਾ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ,  ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਪਾਗਲ  ਹਾਂ” ।

ਸਵਰਗ ਨਰਕ --ਪਾਇਲੋ ਕੋਇਲੋ

ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ,  ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ   ਕੁੱਤੇ  ਦੇ ਨਾਲ  ਸੜਕੋ ਸੜਕ  ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਜਾ  ਰਹੇ ਸਨ .  ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੁੱਖ ਕੋਲੋਂ  ਗੁਜਰ ਰਹੇ ਸਨ,  ਬਿਜਲੀ ਕੜਕੀ  ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੌਕੇ ਤੇ  ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ .

ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ  ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ  ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ,  ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋ ਜਾਨਵਰਾਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ  ਗਿਆ  ਚਲਦਾ ਗਿਆ ,  ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੋਇਆਂ  ਨੂੰ  ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਹਾਲਤ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ   .  .  .

ਯਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਸੀ ,  ਉੱਤੋਂ  ਸੂਰਜ ਬਹੁਤ ਤਪਦਾ  ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ੍ਹਕੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਸ ਨਾਲ  ਬੁਰੇ ਹਾਲ ਸਨ . ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ .  ਤੇ  ਸੜਕ ਤੇ  ਇੱਕ ਮੋੜ ਤੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਰਵੇਸ਼  ਦਵਾਰ ਵੇਖਿਆ ,  ਜੋ  ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ  ,  ਇਸ ਤੋਂ  ਅੱਗੇ ਇੱਕ  ਚੌਂਕ ਸੀ ਜੋ  ਸੋਨੇ  ਦੇ  ਬਲਾਕਾਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ  ਅਤੇ ਉਸ ਚੋਂਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ  ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਦੀਆਂ ਫੁਹਾਰਾਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ  .

ਪਾਂਧੀ ਦਰਬਾਨ ਕੋਲ  ਗਿਆ .

“ਸ਼ੁਭ ਸਵੇਰ.”

“ਸ਼ੁਭ ਸਵੇਰ ਭਲੇ ਆਦਮੀ,”  ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ .

“ਇਹ ਖੂਬਸੂਰਤ ਜਗ੍ਹਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ ?”

“ਇਹ ਸਵਰਗ ਹੈ .”

“ਅੱਛਾ ਹੋਇਆ ਅਸੀਂ ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚ ਗਏ  ,  ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ  ਪਿਆਸ ਲੱਗੀ ਹੈ.”

“ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀ  ਸਕਦੇ ਹੋ .”

ਅਤੇ ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਚਸ਼ਮੇ  ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ .

“ਮੇਰਾ ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਕੁੱਤਾ ਦੋਨੋਂ ਵੀ ਪਿਆਸੇ  ਹਨ.”

“ਤਾਂ ਮਾਫ ਕਰੋ ,  ਕਿਉਂਕਿ  ਪਸ਼ੁਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ.”

ਆਦਮੀ ਬਹੁਤ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ  ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੜੇ ਦੀ  ਪਿਆਸ ਲੱਗੀ ਹੋਈ  ਸੀ ,  ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀ ਸਕਦਾ ਸੀ ,  ਉਹਨੇ  ਆਦਮੀ ਦਾ  ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ  ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਅੱਗੇ  ਚੱਲ  ਪਿਆ . ਬਹੁਤ ਸਫਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ,  ਉਹ ਇੱਕ ਖੇਤ ਦੇ  ਪਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ  ਜਿਥੇ  ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਦਰਵਾਜਾ ਲੱਗਿਆ  ਸੀ  ਜੋ  ਇੱਕ ਦਰਖਤਾਂ ਵਾਲੀ  ਕੱਚੀ  ਸੜਕ ਵੱਲ ਖੁਲਦਾ ਸੀ .

ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਇੱਕ ਦਰਖਤ ਦੀ ਛਾਂ  ਹੇਠਾਂ ਪਿਆ ਸੀ ,  ਉਸਦੇ  ਸਿਰ ਤੇ ਟੋਪੀ ਸੀ  ,  ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਸੀ  .

“ਸ਼ੁਭ ਸਵੇਰ,”  ਪਾਂਧੀ ਨੇ  ਕਿਹਾ .

ਆਦਮੀ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ  .

“ਅਸੀਂ  ਬਹੁਤ ਪਿਆਸੇ ਹਾਂ  -  ਮੈਂ ,  ਮੇਰਾ ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੁੱਤਾ .”

ਇੱਕ ਨੇੜਲੇ ਸਥਾਨ  ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਆਦਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ , “ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਸ਼ਮਾ ਹੈ ,  ਤੁਸੀਂ ਜਿੰਨਾ ਚਾਹੋ ਪਾਣੀ ਪੀ ਸਕਦੇ ਹੋ .”

ਆਦਮੀ ,  ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਕੁੱਤਾ ਚਸ਼ਮੇ  ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ  ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਈ  .  ਤੱਦ ਪਾਂਧੀ ਵਾਪਸ ਉਸ   ਆਦਮੀ ਕੋਲ  ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ .

“ਵੈਸੇ ,  ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ  ਹੈ ?”

“ਸਵਰਗ .”

“ਸਵਰਗ ?  ਲੇਕਿਨ ਸੰਗਮਰਮਰ  ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਵਾਲਾ   ਦਰਬਾਨ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਵਰਗ ਉੱਥੇ  ਸੀ !”

“ਇਹ ਸਵਰਗ ਹੈ ,  ਉਹ ਨਰਕ ਹੈ .”

ਪਾਂਧੀ ਹੈਰਾਨ ਸੀ .

ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬੰਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਇੰਤਜਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ  !  ਇਹ ਤਾਂ  ਭਾਰੀ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ  !

ਆਦਮੀ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ :

“ਬਿਲਕੁੱਲ ਨਹੀਂ .  ਸੱਚੀ  ਗੱਲ  ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਡੇ ਤੇ  ਬਹੁਤ ਅਹਿਸਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ  ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ  ਸਾਰੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤਾਂ  ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ  ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ .  .  .”

ਮੋਪਾਸਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ— ਕੀ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਸੀ

ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੀਵਾਨਾਵਾਰ ਚਾਹਿਆ ਸੀ ।  ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ?  ਕਿਉਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ  ?  ਕਿੰਨਾ ਅਜੀਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ,  ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ,  ਪਲ – ਪਲ ਉਸੇ ਦੇ ਬਾਰੇ   ਸੋਚਣਾ ,  ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬਸ ਇੱਕ ਹੀ ਖ਼ਵਾਹਿਸ਼ ,  ਬੁੱਲਾਂ ਪੇ ਬਸ ਇੱਕ ਹੀ ਨਾਮ  -  ਇੱਕ ਹੀ ਨਾਮ ,  ਜੋ ਚੜ੍ਹਿਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ,  ਝਰਨੇ   ਦੇ ਪਾਣੀ – ਵਰਗਾ  ,  ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ  ਤੋਂ ਬੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ,  ਇੱਕ ਹੀ ਨਾਮ ਜੋ ਤੁਸੀ ਦੋਹਰਾਂਉਂਦੇ ਹੋ ਵਾਰ – ਵਾਰ , ਇੱਕ ਨਾਮ ਜੋ ਤੁਸੀ ਲਗਾਤਾਰ ਬੜਬੜਾਉਂਦੇ  ਹੋ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।

ਆਪਣੀ  ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਨਾਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਬਸ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਹਾਣੀ ,  ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।  ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ;  ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹਿਆ ;  ਬਸ !  ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ  ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਉਸਦੀਆਂ  ਪ੍ਰੇਮ – ਛੋਹਾਂ ,  ਉਸਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ,  ਉਸਦੀਆਂ  ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ,  ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ  ਜਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ , ਉਸ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਕਿਆ – ਲਿਪਟਿਆ  , ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਰਾਤ ਦਿਨ – ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਜਿੰਦਾ ਹਾਂ ,  ਜਾਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ।

ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਮਰ ਗਈ ,  ਕਿਵੇਂ  ?  ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ;  ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ।  ਲੇਕਿਨ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਭਿੱਜ ਕੇ ਪਰਤੀ ਸੀ ,  ਮੀਂਹ ਤੇਜ਼ ਸੀ ।  ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਸਨੂੰ ਖੰਘ ਹੋਈ ,  ਲੱਗਭੱਗ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਉਹ ਖੰਘਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਿਸਤਰਾ ਫੜ ਲਿਆ  ।  ਫਿਰ ਕੀ ਹੋਇਆ ,  ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ,  ਡਾਕਟਰ ਆਏ ,  ਦਵਾਈਆਂ  ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ  ਚਲੇ ਗਏ ।  ਦਵਾਈਆਂ ਲਿਆਦੀਆਂ  ਗਈਆਂ ,  ਕੁੱਝ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਪਿਲਾਈਆਂ  ਗਈਆਂ ।  ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਗਰਮ ਸਨ ।  ਉਸਦਾ ਮੱਥਾ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ,  ਅੱਖਾਂ ਚਮਕੀਲੀਆਂ  ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਸਨ ।  ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ  ਗੱਲ ਕੀਤੀ ,  ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ,  ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕੀ ਸੀ ।  ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਬਸ ਉਸਦਾ ਉਹ ਹਲਕਾ – ਜਿਹਾ  ਕਮਜ਼ੋਰ – ਜਿਹਾ  ਠੰਡਾ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਯਾਦ ਹੈ । ਬਸ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ‘ਆਹ ! ’ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਭ ਸਮਝ ਗਿਆ।

ਪੂਰੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਮਨ ਜੀਤੇ ਜੱਗ ਜੀਤ ---ਪਾਵਲੋ ਕੋਇਲੋ

ਕਈ ਤੀਰਅੰਦਾਜੀ  ਪਦਕ ਜਿੱਤਣ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਚੈਂਪੀਅਨ ਜੇਨ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਗਿਆ  .ਉਸ  ਨੇ ਕਿਹਾ , " ਮੈਂ  ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੀਰਅੰਦਾਜ ਹਾਂ  . ਮੈਂ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸਿਖਿਆ ,  ਮੈਂ ਸਨਿਆਸੀਆਂ ਕੋਲ  ਮਦਦ ਲਈ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ,  ਅਤੇ ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ  ਉੱਤਮ ਤੀਰਅੰਦਾਜ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ .  ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ  ਉੱਤਮ ਤੀਰੰਦਾਜ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ,  ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ :  ਕੀ  ਤੁਹਾਨੂੰ  ਤੀਰਅੰਦਾਜੀ ਸਿਖਣ  ਲਈ ਭਿਕਸੂ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ?"

"ਨਹੀਂ,"  ਜੇਨ ਗੁਰੂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ .

ਲੇਕਿਨ ਚੈਂਪਿਅਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ .ਉਹਨੇ  ਇੱਕ ਤੀਰ ਲਿਆ , ਇਹਨੂੰ  ਆਪਣੇ  ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ , ਖਿਚ  ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ , ਅਤੇ ਇੱਹ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰੀ ਤੇ  ਇੱਕ ਚੈਰੀ ਨੂੰ ਵਿੰਨ ਦਿੱਤਾ . ਉਹ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ , ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ :  ਤੁਸੀਂ  ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਬਚਾ ਸਕਦੇ  ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕ ਲਈ ਸਮਰਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ . ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜੇਨ ਗੁਰੂ ਨੂੰ  ਕਿਹਾ :

"ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀ ਵੀ ਇਹੀ ਮਾਹਰਕਾ ਮਾਰ ਸਕੋਗੇ. "

ਪੂਰਨ ਭਾਂਤ ਨਿਸਚਿੰਤ , ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣਾ  ਧਨੁਸ਼ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ  ਇੱਕ ਨੇੜੇ  ਦੇ ਪਹਾੜ  ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਲ ਪਾਏ . ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ  ਇੱਕ ਖਾਈ ਸੀ  ਜਿਸ ਨੂੰ  ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਬੋਦੇ  ਰੱਸਿਆਂ ਦੇ  ਪੁੱਲ ਰਾਹੀਂ ਹੀ  ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਪੁਲ ਡਿਗੂੰ ਡਿਗੂੰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ . ਜੇਨ ਗੁਰੂ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੁੱਲ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਚਲੇ ਗਏ ,ਧਨੁਸ਼ ਲਿਆ , ਇੱਕ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ , ਘਾਟੀ  ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਦਰਖਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਧਿਆ , ਅਤੇ ਤੀਰ  ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇਜਾ ਲੱਗਾ .

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ," ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਵਾਰੀ ਹੈ" ਜਵਾਨ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਭਾ ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ  ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਭੂਮੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ .

ਹੇਠਾਂ ਖਾਈ ਵੱਲ ਵੇਖ ਬੇਚੈਨ ਅਤੇ  ਘਬਰਾਇਆ ਜਿਹਾ ਜਵਾਨ ਦੱਸੇ  ਸਥਾਨ  ਤੇ ਪਹੁੰਚ  ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੀਰ ਚਲਾ  ਦਿੱਤਾ ,  ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਮਿਥੇ ਹੋਏ  ਟੀਚੇ  ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਫਰਕ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਡਿੱਗਿਆ.

"ਇਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ  ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ  ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ",  ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ  ਜਦੋਂ ਜਵਾਨ ਆਦਮੀ ਫਿਰ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ . ਤੁਸੀ  ਆਪਣੀ ਰੋਜੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਜੋ  ਸੰਦ  ਚੁਣਿਆ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਤਨ ਵਿੱਚ  ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬੀਨ  ਹੋ ਸਕਦੇ  ਹੋ ,  ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਸਭ ਬੇਕਾਰ ਹੈ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋ ਇਸ ਸੰਦ ਦੀ  ਵਰਤੋ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਤਣ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ. "

ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਅਤੇ  ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ

ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਜੋ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਕਾਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰ ਰਹੇ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਇੱਕ ਪਹਾੜ  ਦੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ  ਸਹਾਰਾ  ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ  ਬਾਰੇ  ਗੌਰ ਨਾਲ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ .
"ਇਹ ਜਰੂਰ  ਕੋਈ ਚਰਵਾਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸਦੀ ਭੇਡ ਗੁਆਚ ਗਈ ਹੋਣੀ ਹੈ  ਅਤੇ ਇਹ ਉਹਨੂੰ ਲਭਣ ਦੀ  ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ," ਪਹਿਲੇ  ਜਣੇ ਨੇ ਕਿਹਾ.
"ਨਹੀਂ ,  ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ  -  ਉਹ ਕੁੱਝ ਲਭ  ਰਿਹਾ ਹੈ , ਖਾਸਕਰ ਆਥਣ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ  ਤੁਹਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਮਧਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ  ਦੋਸਤ ਦਾ  ਇੰਤਜਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ."
"ਮੈਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਪਵਿਤਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਆਦਮੀ ਹੈ ,"  ਤੀਸਰੇ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ .
ਉਹ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਹ  ਆਦਮੀ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਅਤੇ  ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਏਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ   ਕਿ ਅੰਤ  ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲੱਗੇ .  ਅੰਤ ਵਿੱਚ , ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ  ਦੇ ਲਈ ,  ਕਿ ਕੌਣ ਠੀਕ ਸੀ , ਉਹਨਾਂ ਨੇ  ਪਹਾੜ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ   ਅਤੇ ਉਸ ਆਦਮੀ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ .
"ਕੀ  ਤੁਸੀਂ  ਆਪਣੀਆਂ  ਭੇਡਾਂ ਲਭ  ਰਹੇ ਹੋ ?"  ਪਹਿਲਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ .
"ਨਹੀਂ , ਮੇਰਾ  ਕੋਈ  ਇੱਜੜ ਨਹੀਂ ਹੈ. "
"ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ  ਕਿਸੇ ਦਾ ਇੰਤਜਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਵੋਗੇ,"  ਦੂਜੇ ਨੇ  ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ .
" ਮੈਂ ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਆਦਮੀ ਹਾਂ  ਤੇ ਇਸ ਰੇਗਸਤਾਨ  ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ." ਉਹਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ '
"ਤੁਸੀਂ ਰੇਗਸਤਾਨ  ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ , ਅਤੇ  ਇਕਾਂਤਵਾਸੀ  ਹੋ , ਤਾਂ ਅਸੀਂ  ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੀਏ  ਕਿ ਤੁਸੀਂ  ਰੱਬ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ  ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਆਦਮੀ ਹੋ ,ਅਤੇ ਤੁਸੀ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ !"  ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਤੁੰਸ਼ਟ ਤੀਸਰੇ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਾਹਵਾ ਜਤਾਇਆ .
"ਧਰਤੀ ਤੇ ਕੀ ਹਰੇਕ  ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ  ਹੈ ?  ਚਲੋ ਮੈ ਸਮਝਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ : ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੱਥੇ  ਬਸ ਡੁੱਬਦਾ ਸੂਰਜ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ . ਕੀ  ਸਾਡੀ ਜਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ  ਏਨਾ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ?"

ਲਿਹਾਫ਼ (ਇਸਮਤ ਚੁਗ਼ਤਾਈ)

ਜਬ ਮੈਂ ਜਾੜੋਂ ਮੇਂ  ਲਿਹਾਫ਼ ਓੜ੍ਹਤੀ ਹੂੰ, ਤੋ ਪਾਸ ਕੀ ਦੀਵਾਰੋਂ  ਪਰ ਇਸ ਕੀ ਪਰਛਾਈਂ ਹਾਥੀ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਮਤੀ ਹੋਈ ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਔਰ ਇਕ ਦੱਮ ਸੇ ਮੇਰਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਬੀਤੀ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ਕੇ ਪਰਦੋਂ ਮੇਂ  ਦੌੜਨੇ ਭਾਗਨੇ ਲਗਤਾ ਹੈ। ਨਾ ਜਾਨੇ  ਕਿਆ ਕੋ ਛ ਯਾਦ ਆਨੇ ਲਗਤਾ ਹੈ।
ਮੁਆਫ਼ ਕੀਜੀਏਗਾ, ਮੈਂ ਆਪ ਕੋ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਲਿਹਾਫ਼ ਕਾ ਰੋਮਾਂਸ  ਅੰਗੇਜ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਬਤਾਨੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹੀ ਹੂੰ। ਨਾ ਲਿਹਾਫ਼ ਸੇ ਕਿਸੀ ਕਿਸਮ ਕਾ ਰੋਮਾਂਸ  ਜੋੜਾ ਹੀ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਮੇਂ  ਕੰਬਲ ਆਰਾਮਦੇਹ  ਸਹੀ, ਮਗਰ ਉਸ ਕੀ ਪਰਛਾਈਂ ਇਤਨੀ ਭਿਆਨਕ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ ਜਿਤਨੀ.... ਜਬ ਲਿਹਾਫ਼ ਕੀ ਪਰਛਾਈਂ ਦੀਵਾਰ ਪਰ ਡਗਮਗਾ ਰਹੀ ਹੋ। ਯੇ ਤਬ ਕਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਜਬ ਮੈਂ ਛੋਟੀ ਸੀ ਥੀ ਔਰ ਦਿਨ ਭਰ ਭਾਈਉਂ ਔਰ ਉਨ ਕੇ ਦੋਸਤੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਮਾਰਕੋ ਟਾਈ ਮੇਂ  ਗੁਜ਼ਾਰ ਦੀਆ ਕਰਤੀ ਥੀ। ਕਭੀ ਕਭੀ ਮੁਝੇ ਖ਼ਿਆਲ ਆਤਾ ਕਿ  ਮੈਂ ਕੰਮ ਬਖ਼ਤ ਇਤਨੀ ਲੜਾਕਾ ਕਿਉਂ ਹੂੰ। ਇਸ ਉਮਰ ਮੇਂ  ਜਬ ਕਿ ਮੇਰੀ ਔਰ ਬਹਨੇਂ ਆਸ਼ਿਕ ਜਮਾ ਕਰ ਰਹੀ ਥੀਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਰਾਏ ਹਰ ਲੜਕੇ ਔਰ ਲੜਕੀ ਸੇ ਜੂਤਿਮ  ਬੇਜ਼ਾਰ ਮੇਂ  ਮਸ਼ਗ਼ੂਲ ਥੀ।

ਯਹੀ ਵਜ੍ਹਾ ਥੀ ਕਿ ਅੰਮਾਂ ਜਬ ਆਗਰਾ ਜਾਣੇ ਲੱਗੀਂ, ਤੋ ਹਫ਼ਤਾ ਭਰ ਕੇ ਲੀਏ ਮੁਝੇ ਅਪਣੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲੀ ਬਹਿਨ  ਕੇ ਪਾਸ ਛੋੜ ਗਈਂ। ਉਨ ਕੇ ਯਹਾਂ ਅੰਮਾਂ ਖ਼ੂਬ ਜਾਨਤੀ ਥੀ ਕਿ ਚੂਹੇ ਕਾ ਬੱਚਾ ਭੀ ਨਹੀਂ , ਔਰ ਮੈਂ ਕਿਸੀ ਸੇ ਲੜ ਭਿੜ ਨਾ ਸਕੂੰਗੀ। ਸਜ਼ਾ ਤੋ ਖ਼ੂਬ ਥੀ! ਹਾਂ ਤੋ ਅੰਮਾਂ ਮੁਝੇ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਕੇ ਪਾਸ ਛੋੜ ਗਈਂ। ਵਹੀ ਬੇਗਮ ਜਾਨ ਜਿਨ  ਕਾ ਲਿਹਾਫ਼ ਅਬ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਮੇਂ  ਗਰਮ ਲੋਹੇ ਕੇ ਦਾਗ਼ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਹੈ। ਯੇ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਥੀਂ ਜਿਨ ਕੇ  ਗ਼ਰੀਬ ਮਾਂ ਬਾਪ ਨੇ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਕੋ  ਇਸੀ ਲੀਏ ਦਾਮਾਦ ਬਨਾ ਲੀਆ ਕਿ ਵੋਹ ਪੱਕੀ ਉਮਰ ਕੇ ਥੇ   ਮਗਰ ਥੇ ਨਿਹਾਇਤ ਨੇਕ ਕੋਈ ਰੰਡੀ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਔਰਤ ਉਨ ਕੇ ਯਹਾਂ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਖ਼ੁਦ ਹਾਜੀ ਥੇ, ਔਰ ਬਹਤੋਂ ਕੋ  ਹੱਜ ਕਰਾ ਚੁੱਕੇ ਥੇ। ਮਗਰ ਉਨਹੇਂ ਏਕ ਅਜੀਬੋ ਗ਼ਰੀਬ ਸ਼ੌਕ ਥਾ। ਲੋਗੋਂ ਕੋ  ਕਬੂਤਰ ਪਾਲਣੇ ਕਾ ਸ਼ੌਕ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਬਟੇਰੇ ਲੜਾਤੇ ਹੈਂ, ਮੁਰਗ਼ ਬਾਜ਼ੀ ਕਰਤੇ ਹੈਂ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਕੇ ਵਾਹੀਆਤ ਖੇਲੋਂ ਸੇ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਕੋ  ਨਫ਼ਰਤ ਥੀ। ਉਨ ਕੇ ਯਹਾਂ ਤੋ ਬੱਸ ਤਾਲਿਬ ਇਲਮ ਰਹਿਤੇ ਥੇ। ਨੌਜਵਾਨ ਗੋਰੇ ਗੋਰੇ ਪਤਲੀ ਕਮਰੋਂ ਕੇ ਲੜਕੇਜਿਨ ਕਾ ਖ਼ਰਚ ਵੋਹ ਖ਼ੁਦ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਤੇ ਥੇ।

ਮਗਰ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਸੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਕੇ ਤੋ ਵੋਹ ਉਨਹੇਂ  ਕੋ ਲ ਸਾਜੋ ਸਾਮਾਨ ਕੇ ਸਾਥ ਹੀ ਘਰ ਮੇਂ  ਰੱਖ ਕਰ ਭੂਲ ਗਏ। ਔਰ ਵੋਹ ਬੇ ਚਾਰੀ ਦੁਬੱਲੀ ਪਤਲੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੀ ਬੇਗਮ ਤਨਹਾਈ ਕੇ ਗ਼ਮ ਮੇਂ  ਘੁਲਨੇ ਲੱਗੀ।

ਨਾ ਜਾਨੇ  ਉਨ ਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਹਾਂ ਸੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਵਹਾਂ ਸੇ ਜਬ ਵੋਹ ਪੈਦਾ ਹੋਣੇ  ਕੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਥੀ, ਯਾ ਵਹਾਂ ਸੇ ਜਬ ਵੋਹ ਇਕ ਨਵਾਬ ਬੇਗਮ ਬਨ  ਕਰ ਆਈਂ ਔਰ ਛੱਪਰ ਖੱਟ ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰਨੇ ਲੱਗੀਂ। ਯਾ ਜਬ ਸੇ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਕੇ ਯਹਾਂ ਲੜਕੋਂ ਕਾ ਜ਼ੋਰ ਬੰਧਾ, ਉਨ ਕੇ ਲੀਏ ਮਰਗ਼ਨ ਹਲਵੇ ਔਰ ਲਜ਼ੀਜ਼ ਖਾਨੇ ਜਾਨੇ  ਲੱਗੇ ਔਰ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਦਿਵਾਨ ਖ਼ਾਨੇ ਕੇ ਦਰਜ਼ੋਂ ਮੇਂ ਸੇ ਉਨ ਲਚਕਤੀ ਕਮਰੋਂ ਵਾਲੇ ਲੜਕੋਂ ਕੀ ਚੁਸਤ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਔਰ ਮਾਤਰ ਬਾਰੀਕ ਸ਼ਬਨਮ ਕੇ ਕੋ ਰਤੇ ਦੇਖ ਦੇਖ ਕਰ ਅੰਗਾਰੋਂ ਪਰ ਲੋਟਨੇ ਲੱਗੀ।

ਯਾ ਜਬ ਸੇ , ਜਬ ਵੋਹ ਮਨਤੋਂ ਮਰਾਦੋਂ ਸੇ ਹਾਰ ਗਈ, ਚਿਲੇ ਬੰਧੇ ਔਰ ਟੋਟਕੇ ਔਰ ਰਾਤੋਂ ਕੀ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਖ਼ਵਾਨੀ ਭੀ ਚਿੱਤ ਹੋ ਗਈ। ਕਹੀਂ ਪੱਥਰ ਮੇਂ  ਜੋਂਕ ਲਗਤੀ ਹੈ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਅਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੇ ਟੱਸ ਸੇ ਮੱਸ ਨਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਬੇਗਮ ਜਾਨ ਕਾ ਦਿਲ ਟੂਟ ਗਿਆ, ਔਰ ਵੋਹ ਇਲਮ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਮੁਤੱਵਜਾ ਹੂਈਂ। ਲੇਕਿਨ ਯਹਾਂ ਭੀ ਇਨ੍ਹੀਂ ਕੋ ਛ ਨਾ ਮਿਲਾ। ਇਸ਼ਕੀਆ ਨਾਵਲ ਔਰ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਅਸ਼ਿਆਰ ਪੜ੍ਹ ਕਰ ਔਰ ਭੀ ਪਸਤੀ ਛਾ ਗਈ। ਰਾਤ ਕੀ ਨੀਂਦ ਭੀ ਹਾਥ ਸੇ ਗਈ। ਔਰ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਜੀ ਜਾਨ ਛੋੜ ਕਰ ਬਿਲਕੋ ਲ ਹੀ ਯਾਸੋ  ਹਸਰਤ ਕੀ ਪੋਟ ਬਨ  ਗਈ। ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਮੇਂ  ਡਾਲਾ ਐਸਾ ਕੱਪੜਾ ਲਤਾ। ਕੱਪੜਾ ਪਹਿਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ, ਕਿਸੀ ਪਰ ਰੋਅਬ ਗਾਂਠਨੇ ਕੇ ਲੀਏ । ਅਬ ਨਾ ਤੋ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਕੋ  ਫ਼ੁਰਸਤ ਕਿ ਸ਼ਬਨਮੀ ਕੋ ਰਤੋਂ ਕੋ  ਛੋੜ ਕਰ ਜ਼ਰਾ ਇਧਰ ਤੱਵਜਾ ਕਰੇਂ , ਔਰ ਨਾ ਵੋਹ ਉਨਹੇਂ  ਆਨੇ ਜਾਨੇ  ਦੇਤੇ ਜਬ ਸੇ ਬੇਗਮ ਜਾਨ ਬਿਆਹ ਕਰ ਆਈ ਥੀਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦਾਰ ਆਕਰ ਮਹੀਨੋਂ ਰਹਿਤੇ ਔਰ ਚਲੇ ਜਾਤੇ। ਮਗਰ ਵੋਹ ਬੇ ਚਾਰੀ ਕੈਦ ਕੀ ਕੈਦ ਰਹਤੀਂ।



ਉਨ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦਾਰੋਂ ਕੋ  ਦੇਖ ਕਰ ਔਰ ਭੀ ਉਨ ਕਾ ਖ਼ੂਨ ਜਲਤਾ ਥਾ ਕਿ ਸਬ ਕੇ ਸਬ ਮਜ਼ੇ ਸੇ ਮਾਲ ਉੜਾਨੇ , ਉਮਦਾ ਘੀ ਨਿਗਲਨੇ, ਜਾੜੋਂ ਕਾ ਸਾਜੋ ਸਾਮਾਨ ਬਨਵਾਨੇ ਆਨ ਮਰਤੇ, ਔਰ ਵਹ ਬਾਵਜੂਦ ਨਈ ਰੂਈ ਕੇ ਲਿਹਾਫ਼ ਕੇ ਬੜੀ ਸਰਦੀ ਮੇਂ  ਅਕੜਾ ਕਰਤੀਂ । ਹਰ ਕਰਵਟ ਪਰ ਲਿਹਾਫ਼ ਨਈ ਨਈ ਸੂਰਤੇਂ ਬਨਾ  ਕਰ ਦੀਵਾਰ ਪਰ ਸਾਇਆ ਡਾਲਤਾ। ਮਗਰ ਕੋਈ ਭੀ ਸਾਇਆ ਐਸਾ ਨਾ ਥਾ ਜੋ ਉਨਹੇਂ  ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਨੇ  ਕੇ ਲੀਏ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ। ਮਗਰ ਕਿਉਂ ਜੀਏ ਫਿਰ ਕੋਈ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ! ਜਾਨ  ਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੋ ਥੀ, ਜੀਨਾ  ਬਦਾ ਥਾ ਨਸੀਬੋਂ ਮੇਂ  , ਵੋਹ ਫਿਰ ਜੀਨੇ ਲੱਗੀਂ, ਔਰ ਖ਼ੂਬ ਜੀਂ!

ਰਬੋ ਨੇ ਉਨਹੇਂ  ਨੀਚੇ ਗਿਰਤੇ ਗਿਰਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਚੁੱਪ ਪੱਟ ਦੇਖਤੇ ਦੇਖਤੇ ਉਨ ਕਾ ਸੂਖਾ ਜਿਸਮ ਹਰਾ ਹੋਨਾ  ਸ਼ੁਰੂ ਹੂਆ । ਗਾਲ ਚਮਕ ਉੱਠੇ ਔਰ ਹੁਸਨ ਫੂਟ ਨਿਕਲਾ। ਏਕ ਅਜੀਬੋ ਗ਼ਰੀਬ ਤੇਲ ਕੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਸੇ ਬੇਗਮ ਜਾਨ ਮੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਝਲਕ ਆਈ। ਮੁਆਫ਼ ਕੀਜੇ , ਇਸ ਤੇਲ ਕਾ ਨੁਸਖ਼ਾ ਆਪ ਕੋ ਬਿਹਤਰੀਨ ਸੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਰਸਾਲਾ ਮੇਂ ਭੀ ਨਾ ਮਿਲੇਗਾ।
ਜਬ ਮੈਂ ਨੇ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਕੋ  ਦੇਖਾ ਤੋ ਓਹ ਚਾਲੀਸ ਬੀਆਲੀਸ ਕੀ ਹੋਂਗੀ। ਉਫ਼ ਕਿਸ ਸ਼ਾਨ ਸੇ ਵੋਹ ਮਸਨਦ ਪਰ ਨੀਮ ਦਰਾਜ਼ ਥੀਂ। ਔਰ ਰਬੋ ਉਨ ਕੀ ਪਿੱਠ ਸੇ ਲੱਗੀ ਕਮਰ ਦਬਾ ਰਹੀ ਥੀ। ਇਕ ਉਦੇ ਰੰਗ ਕਾ ਦੁਸ਼ਾਲਾ ਉਨ ਕੇ ਪੈਰੋਂ ਪਰ ਪੜਾ ਥਾ। ਔਰ ਵੋਹ ਮਹਾਰਾਨੀ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਾਅਲੂਮ ਹੋ ਰਹੀ ਥੀਂ। ਮੁਝੇ ਉਨ ਕੀ ਸ਼ਕਲ ਬੇ ਇੰਤਹਾ ਪਸੰਦ ਥੀ। ਮੇਰਾ ਜੀ ਚਾਹਤਾ ਥਾ, ਘੰਟੋਂ ਬਿਲਕੋ ਲ ਪਾਸ ਸੇ ਉਨ ਕੀ ਸੂਰਤ ਦੇਖਾ ਕਰੂੰ । ਉਨ ਕੀ ਰੰਗਤ ਬਿਲਕੋ ਲ ਸਫ਼ੈਦ ਥੀ। ਨਾਮ ਕੋ  ਸੁਰਖ਼ੀ ਕਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਔਰ ਬਾਲ ਸਿਆਹ ਔਰ ਤੇਲ ਮੇਂ  ਡੂਬੇ ਰਹਿਤੇ ਥੇ। ਮੈਂ ਨੇ ਆਜ ਤੱਕ ਉਨ ਕੀ ਮਾਂਗ ਹੀ ਬਿਗੜੀ ਨਾ ਦੇਖੀ। ਮਜਾਲ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਬਾਲ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਹੋ ਜਾਏ। ਉਨ ਕੀ ਆਂਖੇਂ ਕਾਲੀ ਥੀਂ ਔਰ ਅਬਰੂ ਪਰ ਕੇ ਜ਼ਾਇਦ ਬਾਲ ਅਲਿਹਦਾ ਕਰ ਦੇਨੇ ਸੇ ਕਮਾਨੇਂ ਸੀ ਕੱਛੀ ਰਹਤੀ ਥੀਂ। ਆਂਖੇਂ ਜ਼ਰਾ ਤਨੀ  ਹੂਈ ਰਹਤੀ ਥੀਂ। ਭਾਰੀ ਭਾਰੀ ਫੂਲੇ ਪਪੋਟੇ ਮੋਟੀ ਮੋਟੀ ਆਂਖੇਂ। ਸਬ ਸੇ ਜਿਆਦਾ ਜੋ ਉਨ ਕੇ ਚਿਹਰੇ ਪਰ ਹੈਰਤ ਅੰਗੇਜ਼ ਜਾਜ਼ਬੇਤਨਜ਼ਰ ਚੀਜ਼ ਥੀ, ਵੋਹ ਉਨ ਕੇ ਹੋਂਟ ਥੇ। ਅਮੂਮਨ ਵੋਹ ਸੁਰਖ਼ੀ ਸੇ ਰੰਗੇ ਰਹਿਤੇ ਥੇ। ਉਪਰ ਕੇ ਹੋਂਟੋਂ ਪਰ ਹਲਕੀ ਹਲਕੀ ਮੂੰਛੇਂ ਸੀ ਥੀਂ , ਔਰ ਕਨਪਟੀਉਂ ਪਰ ਲੰਬੇ ਲੰਬੇ ਬਾਲ ਕਭੀ ਕਭੀ ਉਨ ਕਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖਤੇ ਦੇਖਤੇ ਅਜੀਬ ਸਾ ਲੱਗਨੇ ਲਗਤਾ ਥਾ। ਕੰਮ ਉਮਰ ਲੜਕੋਂ ਜੈਸਾ!....

ਉਨ ਕੇ ਜਿਸਮ ਕੀ ਜਿਲਦ ਭੀ ਸਫ਼ੈਦ ਔਰ ਚਿਕਨੀ ਥੀ। ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤਾ ਥਾ, ਕਿਸੀ ਨੇ ਕਿਸ ਕਰ ਟਾਂਕੇ ਲੱਗਾ ਦੀਏ ਹੋਂ । ਅਮੂਮਨ ਵੋਹ ਅਪਣੀ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਖੁਜਾਨੇ ਕੇ ਲੀਏ ਖੋਲਤੀਂ , ਤੋ ਮੈਂ ਚੁਪਕੇ ਚੁਪਕੇ ਉਨ ਕੀ ਚਮਕ ਦੇਖਾ ਕਰਤੀ। ਉਨ ਕਾ ਕੱਦ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਥਾ। ਔਰ ਫਿਰ ਗੋਸ਼ਤ ਹੋਨੇ  ਕੀ ਵਜ੍ਹਾ ਸੇ ਵੋਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲੰਬੀ ਚੌੜੀ ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤੀ ਥੀਂ।ਲੇਕਿਨ ਬਹੁਤ ਮਤਨਾਸਬ ਔਰ ਢਲਾ ਹੂਆ ਜਿਸਮ ਥਾ। ਬੜੇ ਬੜੇ ਚਿਕਨੇ ਔਰ ਸਫ਼ੈਦ ਹਾਥ ਔਰ ਸੁਡੌਲ ਕਮਰ, ਤੋ ਰਬੋ ਉਨ ਕੀ ਪੀਠ ਖੁਜਾਇਆ ਕਰਤੀ ਥੀ। ਯਾਨੀ ਘੰਟੋਂ ਉਨ ਕੀ ਪਿੱਠ ਖੁਜਾਤੀ।ਪਿੱਠ ਖੁਜਵਾਨਾ ਭੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਜ਼ੁਰੂਰੀਆਤ ਮੇਂ ਸੇ ਥਾ।ਬਲਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਰੂਰਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੇ ਭੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ।

ਰਬੋ ਕੋ  ਘਰ ਕਾ ਔਰ ਕੋਈ ਕਾਮ ਨਾ ਥਾ ਬੱਸ ਵੋਹ ਸਾਰੇ ਵਕਤ ਉਨ ਕੇ ਛੱਪਰ ਖੱਟ ਪਰ ਚੜ੍ਹੀ ਕਭੀ ਪੈਰ, ਕਭੀ ਸਿਰ ਔਰ ਕਭੀ ਜਿਸਮ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਹਿੱਸੇ ਕੋ  ਦਬਾਇਆ ਕਰਤੀ ਥੀ। ਕਭੀ ਤੋ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਹੋਲ ਉਠਤਾ ਥਾ ਜਬ ਦੇਖੋ ਰਬੋ ਕੋ ਛ ਨਾ ਕੋ ਛ ਦਬਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਯਾ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਦੂਸਰਾ ਹੋਤਾ ਤੋ ਨਾ ਜਾਣੇ ਕਿਆ ਹੋਤਾ। ਮੈਂ ਅਪਨਾ ਕਹਿਤੀ ਹੂੰ, ਕੋਈ ਇਤਨਾ ਛੂਏ ਭੀ ਤੋ ਮੇਰਾ ਜਿਸਮ ਸੜ ਗਲ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਏ।
ਔਰ ਫਿਰ ਯੇ ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਕੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਥੀ। ਜਿਸ ਰੋਜ਼ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਨਹਾਤੀਂ। ਯਾ ਅੱਲ੍ਹਾ ਬੱਸ ਦੋ ਘੰਟਾ ਪਹਿਲੇ ਸੇ ਤੇਲ ਔਰ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਅਬਟਨੋਂ ਕੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਤੀ ਔਰ ਇਤਨੀ ਹੋਤੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਤੋ ਤਖ਼ਈਅਲ ਸੇ ਹੀ ਦਿਲ ਟੂਟ ਜਾਤਾ। ਕਮਰਾ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਅੰਗੀਠੀਆਂ ਸਲਗਤੀਂ ਔਰ ਚਲਤਾ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਾ ਦੌਰ। ਔਰ ਅਮੂਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਰਬੋ ਹੀ ਰਹਿਤੀ। ਬਾਕੀ ਕੀ ਨੌਕਰਾਨੀਆਂ ਬੜਬੜਾਤੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਪਰ ਸੇ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਕੀ ਚੀਜ਼ੇਂ ਦੇਤੀ ਜਾਤੀਂ ।
ਬਾਤ ਯੇ ਭੀ ਥੀ ਕਿ ਬੇਗਮ ਜਾਨ ਕੋ  ਖੁਜਲੀ ਕਾ ਮਰਜ਼ ਥਾ। ਬੇ ਚਾਰੀ ਕੋ  ਐਸੀ ਖੁਜਲੀ ਹੋਤੀ ਥੀ ਔਰ ਹਜ਼ਾਰੋਂ ਤੇਲ ਔਰ ਅਬਟਨ ਮਲੇ ਜਾਤੇ ਥੇ ਮਗਰ ਖੁਜਲੀ ਥੀ ਕਿ ਕਾਇਮ। ਡਾਕਟਰ ਹਕੀਮ ਕਹਿਤੇ ਕੋ ਛ ਭੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਮ ਸਾਫ਼ ਚੱਟ ਪੜਾ ਹੈ। ਹਾਂ ਕੋਈ ਜਿਲਦ ਅੰਦਰ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਤੋ ਖ਼ੈਰ। ਨਹੀਂ ਭਈ ਯੇ ਡਾਕਟਰ ਤੋ ਮੋਏ ਹੈਂ ਪਾਗਲ। ਕੋਈ ਆਪ ਕੇ ਦਸ਼ਮਨੋਂ ਕੋ  ਮਰਜ਼ ਹੈ। ਅੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖੇ ਖ਼ੂਨ ਮੇਂ ਗਰਮੀ ਹੈ। ਰਬੋ ਮੁਸਕਰਾ ਕਰ ਕਹਿਤੀ, ਔਰ ਮਹੀਨ ਮਹੀਨ ਨਜ਼ਰੋਂ ਸੇ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਕੋ  ਘੂਰਤੀ। ਉਹ ਯੇ ਰਬੋ.... ਜਿਤਨੀ ਯੇ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਗੋਰੀ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਯੇ ਕਾਲੀ ਥੀ। ਜਿਤਨੀ ਯੇ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਸਫ਼ੈਦ ਥੀਂ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਯੇ ਸੁਰਖ਼। ਬੱਸ ਜੈਸੇ ਤਪਾ ਹੂਆ  ਲੋਹਾ। ਹਲਕੇ ਹਲਕੇ ਚੇਚਕ ਕੇ ਦਾਗ਼। ਗਠਾ ਹੂਆ ਠੋਸ ਜਿਸਮ।



ਫੁਰਤੀਲੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਹਾਥ, ਕਸੀ ਹੂਈ ਛੋਟੀ ਸੀ ਤੁੰਦ। ਬੜੇ ਬੜੇ ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ ਹੋਂਟ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਮੀ ਮੈਂ ਡੂਬੇ ਰਹਿਤੇ, ਔਰ ਜਿਸਮ ਮੇਂ  ਅਜੀਬ ਘਬਰਾਨੇ ਵਾਲੀ ਬੋ ਕੇ ਸ਼ਰਾਰੇ ਨਿਕਲਤੇ ਰਹਤੇ ਥੇ, ਔਰ ਯੇ ਨਥਨੇ ਥੇ ਫੂਲੇ ਹੂਏ , ਹਾਥ ਕਿਸ ਕਦਰ ਫੁਰਤੀਲੇ ਥੇ, ਅਭੀ ਕਮਰ ਪਰ, ਤੋ ਵੋਹ ਲੀਜੇ  ਫਿਸਲ ਕਰ ਗਏ ਕੂਲ੍ਹੋਂ ਪਰ, ਵਹਾਂ ਰਪਟੇ ਰਾਨੋਂ ਪਰ ਔਰ ਫਿਰ ਦੌੜੇ ਟਖ਼ਨੋਂ ਕੀ ਤਰਫ਼। ਮੈਂ ਤੋ ਜਬ ਭੀ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਕੇ ਪਾਸ ਬੈਠਤੀ ਯਹੀ ਦੇਖਤੀ ਕਿ ਅਬ ਉਸ ਕੇ ਹਾਥ ਕਹਾਂ ਹੈਂ ਔਰ ਕਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹੈਂ।

ਗਰਮੀ ਜਾੜੇ ਬੇਗਮ ਜਾਨ ਹੈਦਰਾਬਾਦੀ ਜਾਲੀ ਕਾਰਗੇ ਕੇ ਕੋ ਰਤੇ ਪਹਨਤੇਂ। ਗਹਿਰੇ ਰੰਗ ਕੇ ਪਾਜਾਮੇ ਔਰ ਸਫ਼ੈਦ ਝਾਗ ਸੇ ਕੋ ਰਤੇ ਔਰ ਪੰਖਾ ਭੀ ਚਲਤਾ ਹੋ। ਫਿਰ ਵੋਹ ਹਲਕੀ ਦਲਾਈ ਜ਼ਰੂਰ ਜਿਸਮ ਪਰ ਢਕੇ ਰਹਤੀ ਥੀਂ।

ਉਨਹੇਂ ਜਾੜਾ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਥਾ। ਜਾੜੇ ਮੇਂ  ਮੁਝੇ ਉਨ ਕੇ ਯਹਾਂ ਅਛਾ ਮਾਲੂਮ ਹੋਤਾ। ਵੋਹ ਹਿਲਤੀ ਜੁਲਤੀ ਬਹੁਤ ਕਮ ਥੀਂ। ਕਾਲੀਨ ਪਰ ਲੇਟੀ ਹੈਂ। ਪਿੱਠ ਖੁਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਮੇਵੇ ਚਬਾ ਰਹੀ ਹੈਂ ਔਰ ਬੱਸ। ਰਬੋ ਸੇ ਦੂਸਰੀ ਸਾਰੀ ਨੌਕਰਾਨੀਆਂ ਖ਼ਾਰ ਖਾਤੀ ਥੀਂ। ਚੁੜੇਲ ਬੇਗਮ ਜਾਨ ਕੇ ਸਾਥ ਖਾਤੀ, ਸਾਥ ਉਠੱਤੀ ਬੈਠਤੀ ਔਰ ਮਾਸ਼ਾਇਆਲਲਾ ਸਾਥ ਹੀ ਸੋਤੀ ਥੀ। ਰਬੋ ਔਰ ਬੇਗਮ ਜਾਨ ਆਮ ਜਲਸੋਂ  ਔਰ ਮਜਮਾਓਂ ਕੀ ਦਿਲਚਸਪ ਗੁਫ਼ਤਗੂ ਕਾ ਮੋਜ਼ੂਅ ਥੀਂ। ਜਹਾਂ ਉਨ ਦੋਨੋਂ ਕਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ, ਔਰ ਕਹਿਕਹੇ ਉੱਠੇ। ਯੇ ਲੋਗ ਨਾ ਜਾਨੇ  ਕਿਆ ਕਿਆ ਚਟਕੇ ਗ਼ਰੀਬ ਪਰ ਉੜਾਤੇ। ਮਗਰ ਵੋਹ ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ  ਕਿਸੀ ਸੇ ਮਿਲਤੀ ਨਾ ਥੀਂ। ਵਹਾਂ ਤੋ ਬੱਸ ਵੋਹ ਥੀਂ ਔਰ ਉਨ ਕੀ ਖੁਜਲੀ।

ਮੈਂਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਇਸ ਵਕਤ ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਛੋਟੀ ਥੀ, ਔਰ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਪਰ ਫ਼ਿਦਾ। ਵੋਹ ਮੁਝੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਤੀ ਥੀਂ। ਇਤਫ਼ਾਕ ਸੇ ਉਮਾਂ ਆਗਰੇ ਗਈਂ । ਇਨ੍ਹੀਂ ਮਾਅਲੂਮ ਥਾ ਕਿ ਅਕੇਲੇ ਘਰ ਮੇਂ  ਭਾਈਉਂ ਸੇ ਮਾਰ ਕੋ ਟਾਈ ਹੋਗੀ। ਮਾਰੀ ਮਾਰੀ ਫਰੋਂਗੀ। ਇਸ ਲੀਏ ਵੋਹ ਹਫ਼ਤਾ ਭਰ ਕੇ ਲਏ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਕੇ ਪਾਸ ਛੋੜ ਗਈ। ਮੈਂ ਭੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਔਰ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਭੀ ਖ਼ੁਸ਼। ਆਖ਼ਿਰ ਕੋ  ਉਮਾਂ ਕੀ ਭਾਭੀ ਬਨੀ  ਹੂਈ ਥੀਂ।

ਸਵਾਲ ਯੇ ਉੱਠਾ ਕਿ ਮੈਂ ਸੋਊਂ ਕਹਾਂ? ਕੋ ਦਰਤੀ ਤੌਰ ਪਰ ਬੇਗਮ ਜਾਨ ਕੇ ਕਮਰੇ ਮੇਂ। ਲਹਿਜ਼ਾ ਮੇਰੇ ਲੀਏ ਭੀ ਉਨ ਕੇ ਛੱਪਰ ਖੱਟ ਸੇ ਲੱਗਾ ਕਰ ਛੋਟੀ ਸੀ ਪਲੰਘੜੀ ਡਾਲ ਦੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਗਿਆਰਾ ਬਜੇ ਤੱਕ ਤੋ ਬਾਤੀਂ ਕਰਤੇ ਰਹੇ, ਮੈਂ ਔਰ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਤਾਸ਼ ਖੇਲਤੇ ਰਹੇ ਔਰ ਫਿਰ ਮੈਂ ਸੋਨੇ ਕੇ ਲੀਏ ਆਪਣੇ ਪਲੰਘ ਪਰ ਚਲੀ ਗਈ, ਔਰ ਜਬ ਮੈਂ ਸੋਈ ਤੋ ਰਬੋ ਵੈਸੇ ਹੀ ਬੈਠੀ ਉਨ ਕੀ ਪਿੱਠ ਖੁਜਾ ਰਹੀ ਥੀ। “ਭੰਗਨ ਕਹੀਂ ਕੀ।” ਮੈਂ ਨੇ ਸੋਚਾ। ਰਾਤ ਕੋ  ਮੇਰੀ ਇਕ ਦੱਮ ਸੇ ਆਂਖ ਖੁੱਲੀ ਤੋ ਮੁਝੇ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾ ਡਰ ਲੱਗਨੇ  ਲੱਗਾ। ਕਮਰਾ ਮੇਂ  ਘੁੱਪ ਅੰਧੇਰਾ ਔਰ ਉਸ ਅੰਧੇਰੇ ਮੇਂ  ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਕਾ ਲਿਹਾਫ਼ ਐਸੇ ਹਿੱਲ ਰਿਹਾ ਥਾ, ਜੈਸੇ ਇਸ ਮੇਂ ਹਾਥੀ ਬੰਦ ਹੋ। ਬੇਗਮ ਜਾਨ.... ਮੈਂ ਨੇ ਡਰੀ ਹੋਈ ਅਵਾਜ਼ ਨਿਕਾਲੀ, ਹਾਥੀ ਹਿਲਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਿਹਾਫ਼ ਨੀਚੇ ਦੱਬ ਗਿਆ।

“ਕਿਆ ਹੈ , ਸੋ ਰਹੋ....” ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਨੇ ਕਹੀਂ ਸੇ ਅਵਾਜ਼ ਦੀ।

“ਡਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਮੈਂ ਨੇ ਚੂਹੇ ਕੀ ਸੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੇ ਕਿਹਾ।

“ਸੋ ਜਾਉ। ਡਰ ਕੀ ਕਿਆ  ਬਾਤ ਹੈ। ਆਇਤ ਅਲ ਕੋ ਰਸੀ ਪੜ੍ਹ ਲੋ।”

“ਅੱਛਾ.... ਮੈਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਆਇਤ ਅਲ ਕੋ ਰਸੀ ਪੜ੍ਹੀ ਮਗਰ ਯਾਲਮ ਮਾ ਬਿਨ ਪਰ ਦਫ਼ਾ ਆਕਰ ਅਟਕ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੁਝੇ ਉਸ ਵਕਤ ਪੂਰੀ ਯਾਦ ਥੀ।
“ਤੁਮਹਾਰੇ ਪਾਸ ਆ ਜਾਉਂ ਬੇਗਮ ਜਾਨ ।”

“ਨਹੀਂ ਬੇਟੀ.... ਸੋ ਰਹੋ....” ਜ਼ਰਾ ਸਖ਼ਤੀ ਸੇ ਕਿਹਾ।

ਔਰ ਫਿਰ ਦੋ ਆਦਮੀਉਂ ਕੇ ਖੁਸਰ ਫੁਸਰ ਕਰਨੇ ਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦੇਨੇ ਲੱਗੀ। ਹਾਏ ਰੇ ਦੂਸਰਾ ਕੌਨ .... ਮੈਂ ਔਰ ਭੀ ਡਰੀ।

“ਬੇਗਮ ਜਾਨ ....ਚੋਰ ਤੋ ਨਹੀਂ ।”

“ਸੋ ਜਾਉ ਬੇਟਾ.... ਕੈਸਾ  ਚੋਰ....” ਰਬੋ ਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਈ। ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਸੇ ਲਿਹਾਫ਼ ਮੇਂ  ਮੂੰਹ ਡਾਲ ਕਰ ਸੋ ਗਈ।

ਸੁਬਾ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਮੇਂ ਰਾਤ ਕੇ ਖ਼ੌਫ਼ਨਾਕ ਨਜ਼ਾਰੇ ਕਾ ਖ਼ਿਆਲ ਭੀ ਨਾ ਰਹਾ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੀ ਵਹਿਮੀ ਹੂੰ। ਰਾਤ ਕੋ  ਡਰਨਾ। ਉੱਠ ਉੱਠ ਕਰ ਭਾਗਨਾ ਔਰ ਬੜਬੜਾਨਾ ਤੋ ਬਚਪਨ ਮੇਂ  ਰੋਜ਼ ਹੀ ਹੋਤਾ ਥਾ। ਸਬ ਤੋ ਕਹਿਤੇ ਥੇ ਕਿ ਮੁਝ ਪਰ ਭੂਤੋਂ ਕਾ ਸਾਇਆ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।ਲਹਿਜ਼ਾ ਮੁਝੇ ਖ਼ਿਆਲ ਭੀ ਨਾ ਰਹਾ । ਸੁਬਾ ਕੋ  ਲਿਹਾਫ਼ ਬਿਲਕੋ ਲ ਮਾਅਸੂਮ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹਾ ਥਾ ਮਗਰ ਦੂਸਰੀ ਰਾਤ ਮੇਰੀ ਆਂਖ ਖੁੱਲੀ ਤੋ ਰਬੋ ਔਰ ਬੇਗਮ ਜਾਨ ਮੇਂ ਕੋ ਛ ਝਗੜਾ ਬੜੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਸੇ ਛੱਪੜਖੱਟ ਪਰ ਹੀ ਤੈਅ ਹੋ ਰਹਾ ਥਾ। ਔਰ ਮੇਰੀ ਖ਼ਾਕ ਸਮਝ ਨਾ ਆਇਆ ਔਰ ਕਿਆ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੂਆ । ਰਬੋ ਹਿਚਕੀਆਂ ਲੇ ਕਰ ਰੋਈ ਫਿਰ ਬਿੱਲੀ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੜ ਚੜ ਰਕਾਬੀ ਚਾਟਨੇ ਜੈਸੀ ਆਵਾਜ਼ੇਂ ਆਨੇ ਲੱਗੀਂ। ਊਂਹ  ਮੈਂ  ਤੋ ਘਬਰਾ ਕਰ ਸੋਂ  ਗਈ।

ਆਜ ਰਬੋ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਸੇ ਮਿਲਨੇ  ਗਈ ਹੂਈ ਥੀ। ਵੋਹ ਬੜਾ ਝਗੜਾਲੂ ਥਾ। ਬਹੁਤ ਕੋ ਛ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਨੇ ਕਿਆ ਉਸੇ ਦੁਕਾਨ ਕਰਾਈ....ਗਾਉਂ ਮੇਂ ਲਗਾਇਆ ....ਮਗਰ ਵੋਹ ਕਿਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਨਤਾ ਹੀ ਨਾ ਥਾ। ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਕੇ ਯਹਾਂ ਕੋ ਛ ਦਿਨ ਰਹਾ। ਖ਼ੂਬ ਜੋੜੇ ਭਾਗੇ ਭੀ ਬਨੇ, ਨਾ ਜਾਣੇ ਕਿਉਂ ਐਸਾ ਭਾਗਾ ਕਿ ਰਬੋ ਸੇ ਮਿਲਨੇ ਭੀ ਨਾ ਆਤਾ ਥਾ।

ਲਹਿਜ਼ਾ ਰਬੋ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਿਸੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੇ ਯਹਾਂ ਉਸ ਸੇ ਮਿਲਨੇ ਗਈ ਥੀ। ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਨਾ ਜਾਨੇ  ਦੇਤੀ ਮਗਰ ਰਬੋ ਭੀ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਈ।

ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹੀਂ। ਉਸ ਕਾ ਜੋੜ ਜੋੜ ਟੂਟਤਾ ਰਹਾ। ਕਿਸੀ ਕਾ ਛੂਣਾ ਭੀ ਉਨਹੇਂ ਨਾ ਭਾਤਾ ਥਾ। ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਖਾਨਾ  ਭੀ ਨਾ ਖਾਇਆ। ਔਰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਉਦਾਸ ਪੜੀ ਰਹੀਂ।

“ਮੈਂ ਖੁਜਾ ਦੂੰ  ਬੇਗਮ ਜਾਨ ?” । ਮੈਂ ਨੇ ਬੜੇ ਸ਼ੌਕ ਸੇ ਤਾਸ਼ ਕੇ ਪੱਤੇ ਬਾਂਟਤੇ ਹੂਏ ਕਿਹਾ। ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਮੁਝੇ ਗ਼ੌਰ ਸੇ ਦੇਖਨੇ  ਲੱਗੀਂ।
“ਮੈਂ ਖੁਜਾ ਦੂੰ?ਸੱਚ ਕਹਿਤੀ ਹੂੰ!” ਮੈਨੇ ਤਾਸ ਰਖ ਦਿਏ ।
ਮੈਂ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਖੁਜਾਤੀ ਰਹੀ, ਔਰ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਚੁਪਕੀ ਲੇਟੀ ਰਹੀਂ। ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਰਬੋ ਕੋ  ਆਨਾ  ਥਾ। ਮਗਰ ਵੋਹ ਆਜ ਭੀ ਗ਼ਾਇਬ ਥੀ। ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਕਾ ਮਿਜ਼ਾਜ ਚਿੜਚਿੜਾ ਹੋਤਾ ਗਿਆ। ਚਾਏ ਪੀ ਪੀ ਕਰ ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਸਿਰ ਮੇਂ  ਦਰਦ ਕਰ ਲੀਆ।

ਮੈਂ ਫਿਰ ਖੁਜਾਨੇ ਲੱਗੀ, ਉਨ ਕੀ ਪਿੱਠ.... ਚਿਕਨੀ ਮੇਜ਼ ਕੀ ਤਖ਼ਤੀ ਜੈਸੀ ਪਿੱਠ.... ਮੈਂ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਖੁਜਾਤੀ ਰਹੀ। ਉਨ ਕਾ ਕਾਮ ਕਰਕੇ ਕੈਸੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਤੀ ਥੀ।

“ਜ਼ਰਾ ਜ਼ੋਰ ਸੇ ਖੁਜਾਉ.... ਬੰਦ ਖੋਲ ਦੋ” ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਬੋਲੀਂ।

ਇਧਰ.... ਏ ਹੈ ਜ਼ਰਾ ਸ਼ਾਨੇ ਸੇ ਨੀਚੇ....ਹਾਂ....ਵਹਾਂ ਭਈ ਵਾਹ....ਹਾ ....ਹਾ ....ਵੋਹ ਸਰੂਰ ਮੇਂ  ਠੰਡੀ ਠੰਡੀ ਸਾਂਸੇਂ ਲੇ ਕਰ ਇਤਮੀਨਾਨ ਕਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਨੇ ਲੱਗੀਂ।

“ਔਰ ਇਧਰ....ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਕਾ ਹਾਥ ਖ਼ੂਬ ਜਾ ਸਕਤਾ ਥਾ ਮਗਰ ਵੋਹ ਮੁਝ ਸੇ ਹੀ ਖੁਜਵਾ ਰਹੀ ਥੀਂ। ਔਰ ਮੁਝੇ ਉਲਟਾ ਫ਼ਖ਼ਰ ਹੋ ਰਹਾ ਥਾ” ਯਹਾਂ ....ਓਈ.... ਤੁਮ ਤੋ ਗੁਦਗੁਦੀ ਕਰਤੀ ਹੋ....ਵਾਹ....” ਵੋਹ ਹੰਸੀ। ਮੈਂ ਬਾਤੀਂ ਭੀ ਕਰ ਰਹੀ ਥੀ ਔਰ ਖੁਜਾ ਰਹੀ ਥੀ।

ਤੁਮਹੇਂ ਕਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਭੇਜੂੰਗੀ....ਕਿਆ ਲੋਗੀ.... ਵਹੀ ਸੋਤੀ ਜਾਗਤੀ ਗੁੜੀਆ।
ਨਹੀਂ ਬੇਗਮ ਜਾਨ.... ਮੈਂ ਤੋ ਗੁੜੀਆ ਨਹੀਂ ਲੇਤੀ.... ਕਿਆ ਬੱਚਾ ਹੂੰ ਅਬ ਮੈਂ....”

ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਤੋ ਕਿਆ ਬੂੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ.... ਵੋਹ ਹੰਸੀ.... ਗੁੜੀਆ ਨਹੀਂ ਤੋ ਬਬੂਆ ਲੇਨਾ....ਕੱਪੜੇ ਪਹਨਾਨਾ ਖ਼ੁਦ। ਮੈਂ ਦੂੰਗੀ ਤੁਮਹੇਂ ਬਹੁਤ ਸੇ ਕੱਪੜੇ ਸੁਨਾ ....” ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਕਰਵਟ ਲੀ।

“ਅੱਛਾ” ਮੈਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦੀਆ।

“ਇਧਰ” .... ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਹਾਥ ਪਕੜ ਕਰ ਜਹਾਂ ਖੁਜਲੀ ਹੋ ਰਹੀ ਥੀ, ਰੱਖ ਦੀਆ। ਜਹਾਂ ਉਨਹੇਂ  ਖੁਜਲੀ ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤੀ ਵਹਾਂ ਰੱਖ ਦੇਤੀ। ਔਰ ਮੈਂ ਬੇ ਖ਼ਿਆਲੀ ਮੇਂ ਬਬੂਏ ਕੇ ਧਿਆਨ ਮੇਂ  ਡੂਬੀ ਮਸ਼ੀਨ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਜਾਤੀ ਰਹੀ। ਔਰ ਵੋਹ ਮੁਤਵਾਤਰ ਬਾਤੇਂ ਕਰਤੀ ਰਹੀਂ।

“ਸੁਨੋ  ਤੋ....ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਫ਼ਰਾਕੇਂ ਕੰਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ। ਕਲ ਦਰਜ਼ੀ ਕੋ  ਦੇ ਦੂੰਗੀ ਕਿ ਨਈ ਸੀ ਲਾਏ। ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਅੰਮਾਂ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਗਈ ਹੈਂ।”

“ਵੋਹ ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਬਨਵਾਊਂਗੀ.... ਚਮਾਰੋਂ ਜੈਸੀ ਹੈ।” ਮੈਂ ਬਕਵਾਸ ਕਰ ਰਹੀ ਥੀ ਔਰ ਮੇਰਾ ਹਾਥ ਨਾ ਜਾਨੇ  ਕਹਾਂ ਸੇ ਕਹਾਂ ਪਹੁੰਚਾ। ਬਾਤੋਂ ਬਾਤੋਂ ਮੇਂ  ਮੁਝੇ ਮਾਅਲੂਮ ਭੀ ਨਾ ਹੂਆ । ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਤੋ ਚਿੱਤ ਲੇਟੀ ਥੀਂ....ਅਰੇ.... ਮੈਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਸੇ ਹਾਥ ਖੈਂਚ ਲੀਆ।

“ਓਈ ਲੜਕੀ....ਦੇਖ ਕਰ ਨਹੀਂ ਖੁਜਾਤੀ.... ਮੇਰੀ ਪਸਲੀਆਂ ਨੋਚੇ ਡਾਲਤੀ ਹੈ।” ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਸ਼ਰਾਰਤ ਸੇ ਮੁਸਕਰਾਈਂ ਔਰ ਮੈਂ ਝੇਂਪ ਗਈ।

ਇਧਰ ਆਕਰ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਲੇਟ ਜਾ....” ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਮੁਝੇ ਬਾਜ਼ੂ ਸੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕਰ ਲਿਟਾ ਲੀਆ।

ਏ ਹੈ ਕਿਤਨੀ ਸੂਖ ਰਹੀ ਹੈ । ਪਸਲੀਆਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਹੈਂ।ਉਨਹੋਂਨੇ ਮੇਰੀ ਪਸਲੀਆਂ ਗਿਨਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੀ ।

“ਊਂ....” ਮੈਂ ਭਿਨਭਨਾਈ।
“ਊਈ ..ਤੋ ਕਿਆ ਮੈਂ ਖਾ ਜਾਊਂਗੀ ? ਕੈਸਾ ਤੰਗ ਸਵੈਟਰ ਬਣਾ ਹੈ? ਗਰਮ ਬਨਿਆਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਾ ਤੁਮਨੇ। “

.... ਮੈਂ ਕੋ ਲਬਲਾਨੇ ਲੱਗੀ।
“ਕਿਤਨੀ ਪਸਲੀਆਂ ਹੋਤੀ ਹੈਂ....” ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਬਾਤ ਬਦਲੀ।
“ਇਕ ਤਰਫ਼ ਨੌ  ਔਰ ਇਕ ਤਰਫ਼ ਦੱਸ” ਮੈਂ ਨੇ ਸਕੂਲ ਮੇਂ  ਯਾਦ ਕੀ ਹੂਈ ਹਾਈਜਨ ਕੀ ਮਦਦ ਲੀ। ਵੋਹ ਭੀ ਊਟ ਪਟਾਂਗ।
“ਹਟਾਲੋ ਹਾਥ....ਹਾਂ ਏਕ ....ਦੋ....ਤੀਨ....”
ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਚਾਹਾ ਕਿਸੀ  ਤਰ੍ਹਾ ਭਾਗੂੰ... ਔਰ ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਸੇ ਭੀਂਚਾ।
“ਊਂ....”  ਮੈਂ ਮਚਲ ਗਈ.... ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਸੇ ਹੰਸਨੇ ਲੱਗੀਂ। ਅਬ ਭੀ ਜਬ ਕਭੀ ਮੈਂ ਉਨ ਕਾ ਉਸ ਵਕਤ ਕਾ ਚਿਹਰਾ ਯਾਦ ਕਰਤੀ ਹੂੰ ਤੋ ਦਿਲ ਘਬਰਾਨੇ ਲਗਤਾ ਹੈ। ਉਨ ਕੀ ਆਂਖੋਂ ਕੇ ਪਪੋਟੇ ਔਰ ਵਜ਼ਨੀ ਹੋ ਗਏ। ਊਪਰ ਕੇ ਹੋਂਟ ਪਰ ਸਿਆਹੀ ਘਿਰੀ ਹੂਈ ਥੀ। ਬਾਵਜੂਦ ਸਰਦੀ ਕੇ ਪਸੀਨੇ ਕੀ ਨਨ੍ਹੀ ਨਨ੍ਹੀ ਬੂੰਦੇਂ ਹੋਂਟੋਂ ਪਰ ਔਰ ਹੈਬਤ ਪਰ ਚਮਕ ਰਹੀ ਥੀਂ। ਉਸ ਕੇ ਹਾਥ ਯਖ਼ ਠੰਢੇ ਥੇ। ਮਗਰ ਨਰਮ ਜੈਸੇ ਉਨ ਪਰ ਖਾਲ ਉਤਰ ਗਈ ਹੋ। ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਸ਼ਾਲ ਉਤਾਰ ਦੀ ਔਰ ਕਰਗੇ ਕੇ ਮਹੀਨ ਕੋ ਰਤੇ ਮੇਂ  ਉਨ ਕਾ ਜਿਸਮ ਆਟੇ ਕੀ ਲੋਈ  ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕ ਰਹਾ ਥਾ। ਭਾਰੀ ਜੜਾਊ  ਸੋਨੇ ਕੇ   ਬਟਨ ਗਿਰੇਬਾਨ ਕੇ ਏਕ  ਤਰਫ਼ ਝੂਲ ਰਹੇ ਥੇ। ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਗਈ ਥੀ ਔਰ ਕਮਰੇ ਮੇਂ  ਅੰਧੇਰਾ ਘੱਟ ਰਹਾ ਥਾ। ਮੁਝੇ ਇਕ ਨਾ ਮਾਅਲੂਮ ਡਰ ਸੇ ਵਹਿਸ਼ਤ ਸੀ ਹੋਨੇ ਲੱਗੀ। ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਕੀ ਗਹਿਰੀ ਗਹਿਰੀ ਆਂਖੇਂ। ਮੈਂ ਰੋਨੇ  ਲੱਗੀ ਦਿਲ ਮੇਂ । ਵੋਹ ਮੁਝੇ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਕੇ ਖਿਲੌਨੇ  ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੀਚ ਰਹੀ ਥੀਂ। ਉਨ ਕੇ ਗਰਮ ਗਰਮ ਜਿਸਮ ਸੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਹੂਲਾਨੇ ਲੱਗਾ ਮਗਰ ਉਨ ਪਰ ਤੋ ਜੈਸੇ ਭੂਤਨਾ ਸਵਾਰ ਥਾ ਔਰ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਕਾ ਯੇ ਹਾਲ ਕਿ ਨਾ ਚੀਖ਼ਾ ਜਾਏ ਔਰ ਨਾ ਰੋ  ਸਕੂੰ । ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵੋਹ ਪਸਤ ਹੋਕਰ ਨਿਢਾਲ ਲੇਟ  ਗਈਂ। ਉਨ ਕਾ ਚਿਹਰਾ ਫਿੱਕਾ ਔਰ ਬਦ ਰੌਨਕ ਹੋ ਗਿਆ ਔਰ ਲੰਬੀ ਲੰਬੀ ਸਾਸੇਂ ਲੈਨੇ  ਲੱਗੀਂ। ਮੈਂ ਸਮਝੀ ਕਿ ਅਬ ਮਰੀ ਯੇ ਔਰ ਵਹਾਂ ਸੇ ਉਠ ਕਰ ਸਰਪਟ ਭਾਗੀ ਬਾਹਰ।

ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਕਿ ਰਬੋ ਰਾਤ ਕੋ  ਆ ਗਈ ਔਰ ਮੈਂ ਡਰੀ ਹੋਈ ਜਲਦੀ ਸੇ ਲਿਹਾਫ਼ ਓੜ੍ਹ ਕਰ ਸੋ ਗਈ ਮਗਰ ਨੀਂਦ ਕਹਾਂ। ਚੁੱਪ ਘੰਟੋਂ ਪੜੀ ਰਹੀ।

ਅੰਮਾ  ਕਿਸੀ ਤਰ੍ਹਾ ਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ  ਥੀਂ। ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਸੇ ਮੁਝੇ ਐਸਾ ਡਰ ਲਗਤਾ ਥਾ ਕਿ ਮੈਂ ਸਾਰਾ  ਦਿਨ ਮਾਮਾਉਂ ਕੇ ਪਾਸ ਬੈਠੀ ਰਹੀ ਮਗਰ ਉਨ ਕੇ ਕਮਰੇ ਮੇਂ  ਕਦਮ ਰਖਤੇ ਹੀ ਦੱਮ ਨਿਕਲਤਾ ਥਾ ਔਰ ਕਹਿਤੀ ਕਿਸ ਸੇ ਔਰ ਕਹਿਤੀ ਹੀ ਕਿਆ ਕਿ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਸੇ ਡਰ ਲਗਤਾ ਹੈ। ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਜੋ ਮੇਰੇ ਉਪਰ ਜਾਨ  ਛਿੜਕਤੀ ਥੀਂ।

ਆਜ ਰਬੋ ਮੇਂ  ਔਰ ਬੇਗਮ ਜਾਨ ਮੇਂ  ਫਿਰ ਅਨ ਬਨ ਹੋ ਗਈ.... ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਕੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਕਹੀਏ ਯਾ ਕੋ ਛ ਔਰ ਮੁਝੇ ਉਨ ਦੋਨੋਂ ਕੀ ਅਨ ਬਨ ਸੇ ਡਰ ਲੱਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਤ ਹੀ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਕੋ  ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਸਰਦੀ ਮੇਂ ਘੂਮ   ਰਹੀ ਹੂੰ ਔਰ ਮਰੂੰਗੀ ਨਮੋਨੀਏ ਮੇਂ।
“ਲੜਕੀ ਕਿਆ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਮੰਡਵਾਏਗੀ। ਜੋ ਕੋ ਛ ਹੋ ਹਵਾ  ਗਿਆ, ਤੋ ਔਰ ਆਫ਼ਤ ਆਏਗੀ।”
ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਮੁਝੇ ਪਾਸ ਬਿਠਾ ਲੀਆ। ਵੋਹ ਖ਼ੁਦ ਮੂੰਹ ਹਾਥ ਸਿਲਫ਼ਚੀ ਮੇਂ  ਧੋ ਰਹੀ ਥੀਂ, ਚਾਏ ਤਪਾਈ ਪਰ ਰੱਖੀ ਥੀ।
“ਚਾਏ ਤੋ ਬਨਾਉ.... ਇਕ ਪਿਆਲੀ ਮੁਝੇ ਭੀ ਦੇਨਾ .... ਵੋਹ ਤੌਲੀਏ ਸੇ ਮੂੰਹ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਕਰ ਕੇ ਬੋਲੀਂ  “ਮੈਂ  ਜ਼ਰਾ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲ ਲੂੰ।”
ਵੋਹ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਤੀ ਰਹੀਂ ਔਰ ਮੈਂ ਚਾਏ ਪੀਤੀ ਰਹੀ। ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਨਾਇਣ ਸੇ ਪਿੱਠ ਮਲਵਾਤੇ ਵਕਤ ਅਗਰ ਮੁਝੇ ਕਿਸੀ ਕਾਮ ਸੇ ਬਲਵਾਤੀਂ, ਤੋ ਮੈਂ ਗਰਦਨ ਮੋੜੇ ਮੋੜੇ ਜਾਤੀ ਔਰ ਵਾਪਸ ਭਾਗ ਆਤੀ। ਅਬ ਜੋ ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲੇ, ਤੋ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਉਲਟਨੇ ਲੱਗਾ। ਮੂੰਹ ਮੋੜੇ ਮੈਂ ਚਾਏ ਪੀਤੀ ਰਹੀ।
“ਹਾਏ ਅੰਮਾਂ.... ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੇ ਬੇ ਕਸੀ ਸੇ ਪੁਕਾਰਾ.... ਆਖ਼ਿਰ ਐਸਾ ਭਾਈਉਂ ਸੇ ਕਿਆ ਲੜਤੀ ਹੂੰ ਜੋ ਤੁਮ ਮੇਰੀ ਮੁਸੀਬਤ....
ਅੰਮਾਂ ਕੋ  ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੇ ਮੇਰਾ ਲੜਕੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਖੇਲਨਾ ਨਾਪਸੰਦ ਹੈ। ਕਹੋ ਭਲਾ ਲੜਕੇ ਕਿਆ ਸ਼ੇਰ ਚੀਤੇ ਹੈਂ ਜੋ ਨਿਗਲ ਜਾਏਂਗੇ ਉਨ ਕੀ ਲਾਡਲੀ ਕੋ ; ਔਰ ਲੜਕੇ ਭੀ ਕੌਨ? ਖ਼ੁਦ ਭਾਈ ਔਰ ਦੋ ਚਾਰ ਸੜੇ ਸੜਾਏ  ਜ਼ਰਾ ਜ਼ਰਾ ਸੇ ਉਨ ਕੇ ਦੋਸਤ ਮਗਰ ਨਹੀਂ, ਵੋਹ ਤੋ ਔਰਤ ਜ਼ਾਤ ਕੋ  ਸਾਤ ਤਾਲੋਂ ਮੇਂ  ਰੱਖਨੇ  ਕੀ ਕਾਇਲ ਔਰ ਯਹਾਂ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਕੀ ਵੋਹ ਦਹਿਸ਼ਤ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਕੇ ਗ਼ੁੰਡੋਂ ਸੇ ਨਹੀਂ। ਬੱਸ ਚਲਤਾ, ਤੋ ਉਸ  ਵਕਤ ਸੜਕ ਪਰ ਭਾਗ ਜਾਤੀ, ਫਿਰ ਵਹਾਂ ਨਾ ਟਿਕਤੀ ਮਗਰ ਲਾਚਾਰ ਥੀ। ਮਜਬੂਰਨ  ਕਲੇਜੇ  ਪਰ ਪੱਥਰ ਰੱਖੇ ਬੈਠੀ ਰਹੀ।”

ਕੱਪੜੇ ਬਦਲ ਕਰ ਸੋਲਾ ਸਿੰਗਾਰ  ਹੂਏ ਔਰ ਗਰਮ ਗਰਮ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਉਂ ਕੇ ਇਤਰ ਨੇ ਔਰ ਭੀ ਉਨਹੇਂ  ਅੰਗਾਰਾ ਬਨਾ  ਦੀਆ ਔਰ ਵੋਹ ਚੱਲੀਂ ਮੁਝ ਪਰ ਲਾਡ ਉਤਾਰਨੇ।
“ਘਰ ਜਾਊਂਗੀ....” ਮੈਂ ਨੇ ਉਨ ਕੀ ਹਰ ਰਾਏ ਕੇ ਜਵਾਬ ਮੇਂ  ਕਹਾ ਔਰ ਰੋਨੇ  ਲੱਗੀ। “ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਤੋ ਆਉ.... ਮੈਂ ਤੁਮਹੇਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਲੇ ਚੱਲੂੰਗੀ.... ਸੁਨੋ  ਤੋ....”।
ਮਗਰ ਮੈਂ ਕੱਲੀ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ  ਗਈ। ਸਾਰੇ ਖਿਲੌਨੇ , ਮਿਠਾਈਆਂ ਏਕ ਤਰਫ਼ ਔਰ ਘਰ ਜਾਨੇ ਕੀ ਰਟ ਏਕ ਤਰਫ਼।
“ਵਹਾਂ ਭਈਆ ਮਾਰੇਂਗੇ .... ਚੁੜੇਲ....” ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਸੇ ਮੁਝੇ ਥੱਪੜ ਲਗਾਇਆ।
“ਪੜੇਂ ਮਾਰੇਂ ਭਈਆ.... ਮੈਂ ਨੇ ਸੋਚਾ ਔਰ ਰੂਠੀ ਅਕੜਤੀ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। “ਕੱਚੀ ਅਮੀਆਂ ਖੱਟੀ ਹੋਤੀ ਹੈਂ ਬੇਗਮ ਜਾਨ ....” ਜਲੀ ਕੱਟੀ ਰਬੋ ਨੇ ਰਾਏ ਦੀ ਔਰ ਫਿਰ ਉਸ ਕੇ ਬਾਅਦ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਕੋ  ਦੌਰਾ ਪੜ ਗਿਆ। ਸੋਨੇ ਕਾ ਹਾਰ ਜੋ ਵੋਹ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲੇ ਮੁਝੇ ਪਹਿਨਾ ਰਹੀ ਥੀਂ, ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹੀਨ ਜਾਲੀ ਕਾ ਦੁਪੱਟਾ ਤਾਰ ਤਾਰ ਔਰ ਵੋਹ ਮਾਂਗ ਜੋ ਮੈਂ ਨੇ ਕਭੀ ਬਿਗੜੀ ਨਾ ਦੇਖੀ ਥੀ, ਝਾੜ ਝੰਕਾੜ ਹੋ ਗਈ।
“ਓਹ ....! ਓਹ!  ਓਹ!  ਓਹ....!” ਵੋਹ ਝਟਕੀ ਲੇ  ਲੇ  ਕਰ ਚਿਲਾਨੇ  ਲੱਗੀਂ। ਮੈਂ ਰਪਟੀ ਬਾਹਰ।
ਬੜੇ ਜਤਨੋਂ ਸੇ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਕੋ  ਹੋਸ਼ ਆਇਆ। ਜਬ ਮੈਂ ਸੋਨੇ ਕੇ ਲੀਏ ਕਮਰੇ ਮੇਂ  ਦੱਬੇ ਪੈਰ ਜਾ ਕਰ ਝਾਂਕੀ, ਤੋ ਰਬੋ ਉਨ ਕੀ ਕਮਰ ਸੇ ਲੱਗੀ ਜਿਸਮ ਦਬਾ ਰਹੀ ਥੀ।
“ਜੂਤੀ ਉਤਾਰ ਦੋ.... ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਕੀ ਪਸਲੀਆਂ ਖੁਜਾਤੇ ਹੂਏ ਕਹਾ ਔਰ ਮੈਂ ਚੂਹੀਆ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾ ਲਿਹਾਫ਼ ਮੇਂ  ਦੁਬਕ ਗਈ।”
ਸਰ ਸਰ ਫਟ ਕੱਜ.... ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਕਾ ਲਿਹਾਫ਼ ਅੰਧੇਰੇ ਮੇਂ ਫਿਰ ਹਾਥੀ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਮ ਰਹਾ ਥਾ।
“ਅੱਲ੍ਹਾ! ਆਂ...!” ਮੈਂ ਨੇ ਮਰੀ ਹੂਈ ਅਵਾਜ਼ ਨਿਕਾਲੀ। ਲਿਹਾਫ਼ ਮੇਂ  ਹਾਥੀ ਛਲਕਾ ਔਰ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਭੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਹਾਥੀ ਨੇ ਫਿਰ ਲੋਟ ਮਚਾਈ। ਮੇਰਾ ਰੋਆਂ  ਰੋਆਂ  ਕਾਂਪਾ। ਆਜ ਮੈਂ ਨੇ ਦਿਲ ਮੇਂ  ਠਾਨ  ਲੀਆ ਕਿ ਜ਼ਰੂਰ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਲੱਗਾ ਹੂਆ ਬਲਬ ਜਲਾ ਦੂੰ । ਹਾਥੀ ਫੜਫੜਾ ਰਹਾ ਥਾ ਔਰ ਜੈਸੇ ਓਕੜੂੰ   ਬੈਠਨੇ  ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹਾ ਥਾ। ਚਪੜ ਚਪੜ ਕੋ ਛ ਖਾਨੇ  ਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਥੀਂ। ਜੈਸੇ ਕੋਈ ਮਜ਼ੇ ਦਾਰ ਚਟਨੀ ਚੱਖ ਰਹਾ ਹੋ। ਅਬ ਮੈਂ ਸਮਝੀ! ਯੇ ਬੇਗਮ ਜਾਨ  ਨੇ ਆਜ ਕੋ ਛ ਨਹੀਂ ਖਾਇਆ ਔਰ ਰਬੋ ਮਰਦੀ ਤੋ ਹੈ ਸਦਾ ਕੀ ਚੱਟੂ। ਜ਼ਰੂਰ ਯੇ ਤਰ ਮਾਲ ਉੜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਨੇ ਨਥਨੇ ਫੁਲਾ ਕਰ ਸੂੰ ਸੂੰ ਹਵਾ ਕੋ  ਸੂੰਘਾ। ਸਿਵਾਏ ਇਤਰ ਸੰਦਲ ਔਰ ਹਿਨਾ ਕੀ ਗਰਮ ਗਰਮ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਕੇ ਔਰ ਕੋ ਛ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਹੂਆ ।
ਲਿਹਾਫ਼ ਫਿਰ ਉਮੰਡਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੂਆ। ਮੈਂ ਨੇ ਬਹੁਤੇਰਾ  ਚਾਹਾ ਕਿ ਚਿਪਕੀ ਪੜੀ ਰਹੂੰ। ਮਗਰ ਉਸ ਲਿਹਾਫ਼ ਨੇ ਤੋ ਐਸੀ ਅਜੀਬ ਅਜੀਬ ਸ਼ਕਲੇਂ ਬਨਾਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਡਰ ਗਈ। ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤਾ ਥਾ ਗ਼ੋਂ ਗ਼ੋਂ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਬੜਾ ਸਾ ਮੇਂਡੁਕ ਫੂਲ ਰਹਾ ਹੈ ਔਰ ਅਬ ਉਛਲ ਕਰ ਮੇਰੇ ਉਪਰ ਆਇਆ।
ਆ....ਨ....ਅੰਮਾਂ.... ਮੈਂ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਗੁਨਗਨਾਈ। ਮਗਰ ਵਹਾਂ ਕੋ ਛ ਸੁਨਵਾਈ ਨਾ ਹੂਈ ਔਰ ਲਿਹਾਫ਼ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਮੇਂ ਘੁਸ  ਕਰ ਫੂਲਨਾ  ਸ਼ੁਰੂ ਹੂਆ । ਮੈਂ ਨੇ ਡਰਤੇ ਡਰਤੇ ਪਲੰਘ  ਕੇ ਦੂਸਰੀ ਤਰਫ਼ ਪੈਰ ਉਤਾਰੇ ਔਰ ਟਟੋਲ ਟਟੋਲ ਕਰ ਬਿਜਲੀ ਕਾ ਬਟਨ ਦਬਾਇਆ। ਹਾਥੀ ਨੇ ਲਿਹਾਫ਼ ਕੇ ਨੀਚੇ ਇਕ ਕਲਾਬਾਜ਼ੀ ਲਗਾਈ ਔਰ ਪਿਚਕ ਗਿਆ। ਕਲਾਬਾਜ਼ੀ ਲਗਾਨੇਮੇਂ ਲਿਹਾਫ਼ ਕਾ ਕੋਨਾ ਫ਼ੁੱਟ ਭਰ ਉੱਠਾ।
ਅੱਲ੍ਹਾ! ਮੈਂ ਗ਼ੜਾਪ ਸੇ ਆਪਣੇ ਬਿਛੋਨੇ ਮੇਂ.... !!!

ਕਫ਼ਨ - ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ

ਝੋਂਪੜੇ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪਰ ਬਾਪ ਔਰ ਬੇਟਾ ਦੋਨੋਂ, ਇਕ ਬੁਝੇ ਹੂਏ  ਅਲਾਉ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਬੈਠੇ ਹੂਏ  ਥੇ ਔਰ ਅੰਦਰ ਬੇਟੇ ਕੀ ਨੌਜਵਾਨ ਬੀਵੀ ਬੁਧੀਆ ਦਰਦ ਜ਼ਾ ਸੇ ਪਛਾੜੇਂ ਖਾ ਰਹੀ ਥੀ ਔਰ ਰਹਿ ਰਹਿ ਕਰ ਉਸ ਕੇ ਮੂੰਹ ਸੇ ਐਸੀ ਦਿਲਖ਼ਰਾਸ਼ ਸਦਾ ਨਕਲਤੀ ਥੀ ਕਿ ਦੋਨੋਂ ਕਲੇਜਾ ਥਾਮ ਲੈਤੇ ਥੇ। ਜਾੜੋਂ ਕੀ ਰਾਤ ਥੀ, ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਸੱਨਾਟੇ ਮੇਂ ਗ਼ਰਕ। ਸਾਰਾ ਗਾਉਂ ਤਾਰੀਕੀ ਮੇਂ ਜਜ਼ਬ ਹੋ ਗਿਆ ਥਾ।

ਘੀਸੂ  ਨੇ ਕਿਹਾ ‘‘ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤਾ ਹੈ ਬਚੇਗੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਤੜਪਤੇ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਾ ਦੇਖ ਤੋ ਆ।’‘
ਮਾਧੋ ਦਰਦਨਾਕ ਲਹਿਜੇ ਮੇਂ ਬੋਲਾ  ‘‘ਮਰਨਾ ਹੀ ਹੈ ਤੋ ਜਲਦੀ ਮਰ ਕਿਓਂ  ਨਹੀਂ ਜਾਤੀ। ਦੇਖ ਕਰ ਕਿਆ ਆਊਂ।’‘
‘‘ਤੋ ਬੜਾ ਬੇਦਰਦ ਹੈ ਬੇ! ਸਾਲ ਭਰ ਜਿਸ ਕੇ ਸਾਥ ਜਿੰਦਗਾਨੀ ਕਾ ਸੁਖ ਭੋਗਾ ਉਸੀ ਕੇ ਸਾਥ ਇਤਨੀ ਬੇ ਵਫਾਈ।’‘
‘‘ਤੋ ਮੁਝ  ਸੇ ਤੋ ਇਸ ਕਾ ਤੜਪਨਾ ਔਰ ਹਾਥ ਪਾਉਂ ਪਟਕਨਾ  ਨਹੀਂ ਦੇਖਾ ਜਾਤਾ।’‘
ਚਮਾਰੋਂ ਕਾ ਕੁਨਬਾ  ਥਾ ਔਰ ਸਾਰੇ ਗਾਉਂ ਮੇਂ ਬਦਨਾਮ। ਘੀਸੂ  ਇਕ ਦਿਨ ਕਾਮ ਕਰਤਾ ਤੋ ਤਿਨ ਦਿਨ ਆਰਾਮ, ਮਾਧੋ ਇਤਨਾ ਕਾਮ ਚੋਰ ਥਾ ਕਿ ਘੰਟੇ ਭਰ ਕਾਮ ਕਰਤਾ ਤੋ ਘੰਟੇ ਭਰ ਚਿਲਮ ਪੀਤਾ। ਇਸ  ਲੀਏ   ਇਸੇ ਕੋਈ ਰਖਤਾ ਹੀ ਨਾ ਥਾ। ਘਰ ਮੇਂ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਅਨਾਜ ਭੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋ  ਤੋ ਇਨ ਕੇ  ਲੀਏ  ਕਾਮ ਕਰਨੇ ਕੀ ਕਸਮ ਥੀ। ਜਬ ਦੋ ਇਕ ਫ਼ਾਕੇ ਹੋ ਜਾਤੇ ਤੋ ਘੀਸੂ  ਦਰਖ਼ਤੋਂ ਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕਰ ਲੱਕੜੀ ਤੋੜ ਲਾਤਾ ਔਰ ਮਾਧੋ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੇਂ ਵੇਚ ਆਤਾ, ਔਰ ਜਬ ਤੱਕ ਵੋਹ ਪੈਸੇ ਰਹਿਤੇ, ਦੋਨੋਂ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਮਾਰੇ ਮਾਰੇ ਫਿਰਤੇ ਜਬ ਫ਼ਾਕੇ ਕੀ ਨੌਬਤ ਆ ਜਾਤੀ ਤੋ ਫਿਰ ਲੱਕੜੀਆਂ ਤੋੜਤੇ ਯਾ ਕੋਈ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਤੇ। ਗਾਉਂ ਮੇਂ ਕਾਮ ਕੀ ਕਮੀ ਨਾ ਥੀ। ਕਾਸ਼ਤਕਾਰੋਂ ਕਾ ਗਾਉਂ ਥਾ। ਮਿਹਨਤੀ ਆਦਮੀ ਕੇ  ਲੀਏ  ਪਚਾਸ ਕਾਮ ਥੇ ਮਗਰ ਇਨ ਦੋਨੋਂ ਕੋ  ਲੋਗ ਉਸੀ ਵਕਤ ਬਲਾਤੇ ਜਬ ਦੋ ਆਦਮੀਉਂ ਸੇ ਏਕ ਕਾ ਕਾਮ ਪਾ ਕਰ ਭੀ ਕਨਾਤ ਕਰ ਲੈਨੇ ਕੇ ਸਿਵਾ  ਔਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਾ ਹੋਤਾ। ਕਾਸ਼ ਦੋਨੋਂ ਸਾਧੂ ਹੋਤੇ ਤੋ ਇਨ੍ਹੀਂ ਕਨਾਤ ਔਰ ਤੂਕਲ ਕੇ  ਲੀਏ   ਜ਼ਬਤ ਨਫ਼ਸ ਕੀ ਮੁਤੱਲਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਾ ਹੋਤੀ। ਯੇ ਇਨ ਕੀ ਖ਼ਲਕੀ ਸਿਫ਼ਤ ਥੀ। ਅਜੀਬ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਥੀ ਇਨ ਕੀ। ਘਰ ਮੇਂ ਮਿੱਟੀ ਕੇ ਦੋ ਚਾਰ ਬਰਤਨੋਂ ਕੇ ਸਿਵਾ ਕੋਈ ਅਸਾਸਾ ਨਹੀਂ। ਫੱਟੇ ਚੀਥੜੋਂ ਸੇ ਅਪਨੀ  ਉਰਿਯਾਨੀ ਕੋ  ਢਾਂਕੇ ਹੂਏ  ਦੁਨੀਆ ਕੀ ਫ਼ਿਕਰੋਂ ਸੇ ਆਜ਼ਾਦ। ਕਰਜ਼ ਸੇ ਲੱਦੇ ਹੋਏ  ਗਾਲੀਆਂ ਭੀ ਖਾਤੇ ਮਾਰ ਭੀ ਖਾਤੇ ਮਗਰ ਕੋਈ ਗ਼ਮ ਨਹੀਂ। ਮਸਕੀਨ ਇਤਨੇ ਕਿ ਵਸੂਲੀ ਕੇ ਮੁਤੱਲਕ  ਉਮੀਦ ਨਾ ਹੋਨੇ ਪਰ ਵੀ  ਲੋਗ ਇਨ੍ਹੇਂ  ਕੁਛ  ਨਾ  ਕੁਛ  ਕਰਜ਼ ਦੇ ਦੇਤੇ ਥੇ। ਮਟਰ ਯਾ ਆਲੂ ਕੀ ਫ਼ਸਲ ਮੇਂ ਖੇਤੋਂ ਸੇ ਮਟਰ ਯਾ ਆਲੂ ਉਖਾੜ ਲਾਤੇ ਔਰ ਭੁੰਨ  ਭੁੰਨ  ਕਰ ਖਾਤੇ। ਯਾ ਦਸ  ਪਾਂਚ ਇਖ ਤੋੜ ਲਾਤੇ ਔਰ ਰਾਤ ਕੋ  ਚੂਸਤੇ। ਘੀਸੂ  ਨੇ ਇਸੀ ਜ਼ਾਹਦਾਨਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਮੇਂ ਸਾਠ ਸਾਲ ਕੀ ਉਮਰ ਕਾਟ ਦੀ ਔਰ ਮਾਧੋ ਭੀ ਸਆਦਤ ਮੰਦ ਬੇਟੇ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਪ ਕੇ ਨਕਸ਼ ਕਦਮ ਪਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਥਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਕਾ ਨਾਮ ਔਰ ਭੀ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਥਾ। ਉਸ ਵਕਤ ਭੀ ਦੋਨੋਂ ਅਲਾਉ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ  ਆਲੂ ਭੁੰਨ  ਰਹੇ ਥੇ ਜੋ ਕਿਸੀ ਕੇ ਖੇਤ ਸੇ ਖੋਦ ਲਾਏ ਥੇ।ਘੀਸੂ  ਕੀ ਬੀਵੀ ਕਾ ਤੋ ਮੁਦਤ ਹੋਈ ਇੰਤਕਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਥਾ, ਮਾਧੋ ਕੀ ਸ਼ਾਦੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਹੋਈ ਥੀ। ਜਬ ਸੇ ਯੇ ਔਰਤ ਆਈ ਥੀ ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਮੇਂ ਤਮੱਦਨ ਕੀ ਬੁਨਿਆਦ ਡਾਲੀ ਥੀ। ਪਿਸਾਈ ਕਰ ਕੇ ਘਾਸ ਛਿੱਲ ਕਰ ਵੋਹ ਸੇਰ ਭਰ ਆਟੇ ਕਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰ ਲੇਤੀ  ਥੀ। ਔਰ ਇਨ ਦੋਨੋਂ ਬੇ ਗ਼ੈਰਤੋਂ ਕਾ ਦੋਜ਼ਖ਼ ਭਰਤੀ ਰਹਿਤੀ ਥੀ। ਜਬ ਸੇ ਵੋਹ ਆਈ ਯੇ ਦੋਨੋਂ ਔਰ ਭੀ ਆਰਾਮ ਤਲਬ ਔਰ ਆਲਸੀ ਹੋ ਗਏ ਥੇ। ਬਲਕਿ  ਕੁਛ  ਅਕੜਨੇ ਭੀ ਲੱਗੇ ਥੇ। ਕੋਈ ਕਾਮ ਕਰਨੇ ਕੋ  ਬਲਾਤਾ ਤੋ ਬੇ ਨਿਆਜ਼ੀ ਕੀ ਸ਼ਾਨ ਮੇਂ ਦੁੱਗਨੀ  ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਮਾਂਗਤੇ। ਵਹੀ ਔਰਤ ਆਜ ਸੁਬਾ ਸੇ ਦਰਜ਼ਾ ਮੇਂ ਮਰ ਰਹੀ ਥੀ ਔਰ ਯੇ ਦੋਨੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਮੇਂ ਥੇ ਕਿ ਵੋਹ ਮਰ ਜਾਏ ਤੋ ਆਰਾਮ ਸੇ ਸੋਏਂ।
ਘੀਸੂ  ਨੇ ਆਲੂ ਨਿਕਾਲ ਕਰ ਛੀਲਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ ‘‘ਜਾ ਦੇਖ ਤੋ ਕਿਆ ਹਾਲਤ ਹੈ  ਉਸ ਕੀ"

" ਚੁੜੇਲ ਕਾ ਫਸਾਦ ਹੋਗਾ ਔਰ ਕਿਆ, ਯਹਾਂ ਤੋ ਓਝਾ ਭੀ ਇਕ ਰੁਪਈਆ ਮਾਂਗਤਾ ਹੈ। ਕਿਸ ਕੇ ਘਰ ਸੇ ਆਏ।"
ਮਾਧੋ ਕੋ  ਅੰਦੇਸ਼ਾ ਥਾ ਕਿ ਵੋਹ ਕੋਠਰੀ ਮੇਂ ਗਿਆ ਤੋ ਘੀਸੂ  ਆਲੂਉਂ ਕਾ ਬੜਾ ਹਿੱਸਾ  ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦੇਗਾ, ਬੋਲਾ  ‘‘ਮੁਝੇ ਵਹਾਂ ਡਰ ਲਗਤਾ ਹੈ।"
‘‘ਡਰ ਕਿਸ ਬਾਤ ਕਾ ਹੈ? ਮੇਂ ਤੋ ਯਹਾਂ ਹੂੰ ਹੀ"
‘‘ਤੋ ਤੁਮਹੀ ਜਾ ਕਰ ਦੇਖੋ ਨ "
‘‘ਮੇਰੀ ਔਰਤ ਜਬ ਮਰੀ ਥੀ ਤੋ ਮੇਂ ਤਿਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਉਸ ਕੇ ਪਾਸ ਸੇ ਹਿਲਾ ਭੀ ਨਹੀਂ , ਔਰ ਫਿਰ ਮੁਝ  ਸੇ ਲੱਜਾਏਗੀ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਕਭੀ ਉਸਕਾ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਦੇਖਾ, ਆਜ ਉਸਕਾ ਉਧੜਾ ਹੂਆ  ਬਦਨ ਦੇਖੂੰ । ਉਸੇ ਤਨ ਕੀ ਸੁਧ ਭੀ ਤੋ ਨਾ ਹੋਗੀ। ਮੁਝੇ ਦੇਖ ਲੇਗੀ ਤੋ ਖੁਲ ਕਰ ਹਾਥ ਪਾਉਂ ਭੀ ਨਾ ਪਟਕ ਸਕੇਗੀ।’‘
‘‘ਮੈਂ ਸੋਚਤਾ ਹੂੰ ਕਿ ਕੋਈ ਬਾਲ ਬੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੋ ਕਿਆ ਹੋਗਾ। ਸੋਂਠ , ਗੁੜ, ਤੇਲ, ਕੁਛ  ਭੀ ਤੋ ਨਹੀਂ ਹੈ ਘਰ ਮੇਂ।’‘
‘‘ਸਬ   ਕੁਛ  ਆ ਜਾਏਗਾ। ਭਗਵਾਨ ਬੱਚਾ ਦੇਂ ਤੋ, ਜੋ ਲੋਗ ਅਭੀ ਇਕ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹੈਂ, ਵਹੀ ਤਬ ਬੁਲਾ  ਕਰ  ਦੇਂਗੇ। ਮੇਰੇ ਨੌਂ ਲੜਕੇ ਹੋਏ  , ਘਰ ਮੇਂ  ਕੁਛ  ਭੀ ਨਾ ਥਾ, ਮਗਰ ਕਿਸੀ  ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਬਾਰ ਕਾਮ ਚੱਲ ਗਿਆ।"
ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਮੇਂ ਰਾਤ ਦਿਨ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੇ ਵਾਲੋਂ ਕੀ ਹਾਲਤ ਇਨ ਕੀ ਹਾਲਤ ਸੇ  ਕੁਛ  ਬਹੁਤ ਅੱਛੀ ਨਾ ਥੀ ਔਰ ਕਿਸਾਨੋਂ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮੇਂ ਵੋਹ ਲੋਗ ਜੋ ਕਿਸਾਨੋਂ ਕੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀਉਂ ਸੇ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਨਾ ਜਾਨਤੇ ਥੇ ਕਹੀਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫ਼ਾਰਗ਼ ਅਲਬਾਲ ਥੇ ਵਹਾਂ ਇਸ ਕਿਸਮ ਕੀ ਜ਼ਹਿਨੀਅਤ ਕਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਨਾ ਕੋਈ ਤਾਜਜੁਬ ਕੀ ਬਾਤ ਨਹੀਂ ਥੀ। ਹਮ ਤੋ ਕਹੇਂਗੇ  ਘੀਸੂ  ਕਿਸਾਨੋਂ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਰੀਕ ਬੀਨ ਥਾ ਔਰ ਕਿਸਾਨੋਂ ਕੀ ਤਹੀ ਦਿਮਾਗ਼ ਜਮੀਅਤ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਨੇ ਕੇ ਬਦਲੇ ਸ਼ਾਤਰੋਂ ਕੀ ਫ਼ਿਤਨਾ ਪਰਵਾਜ਼ ਜਮਾਤ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ ਥਾ। ਹਾਂ ਇਸ ਮੇਂ ਯੇ ਸਲਾਹੀਅਤ ਨਾ ਥੀ ਕਿ ਸ਼ਾਤਰੋਂ ਕੇ ਆਈਨ ਵ ਆਦਾਬ ਕੀ ਪਾਬੰਦੀ ਭੀ ਕਰਤਾ। ਇਸ  ਲੀਏ   ਯੇ ਜਹਾਂ ਉਸ ਕੀ ਜਮਾਤ ਕੇ ਔਰ ਲੋਗ ਗਾਉਂ ਕੇ ਸਰਗ਼ਨਾ ਔਰ ਮੁਖੀਆ ਬਨੇ ਹੂਏ ਥੇ। ਇਸ ਪਰ ਸਾਰਾ ਗਾਉਂ ਅੰਗੁਸ਼ਤ ਨਮਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਥਾ ਫਿਰ ਭੀ ਇਸੇ ਯੇ ਤਸਕੀਨ ਤੋ ਥੀ ਹੀ ਕਿ ਅਗਰ ਵੋਹ ਖ਼ਸਤਾ ਹਾਲ ਹੈ ਤੋ ਕਮ ਸੇ ਕਮ ਇਸੇ ਕਿਸਾਨੋਂ ਕੀ ਸੀ ਜਿਗਰ ਤੋੜ ਮਿਹਨਤ ਤੋ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਪੜਤੀ ਔਰ ਉਸ ਕੀ ਸਾਦਗੀ ਔਰ ਬੇ ਜ਼ਬਾਨੀ ਸੇ ਦੂਸਰੇ ਬੇਜਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਤੋ ਨਹੀਂ ਉਠਾਤੇ।
ਦੋਨੋਂ ਆਲੂ ਨਿਕਾਲ ਨਿਕਾਲ ਕਰ ਜਲਤੇ ਜਲਤੇ ਖਾਨੇ ਲੱਗੇ। ਕੱਲ  ਸੇ  ਕੁਛ  ਭੀ ਨਹੀਂ ਖਾਇਆ ਥਾ, ਇਤਨਾ ਸਬਰ ਨਾ ਥਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹੇਂ  ਠੰਡਾ ਹੋ ਜਾਨੇ ਦੇਂ । ਕਈ ਬਾਰ ਦੋਨੋਂ ਕੀ ਜ਼ਬਾਨੇਂ ਜਲ ਗਈਂ। ਛਿੱਲ ਜਾਨੇ ਪਰ ਆਲੂ ਕਾ ਬੈਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ ਤੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਨਾ ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤਾ ਥਾ ਲੇਕਿਨ ਦਾਤੋਂ ਕੇ ਤਲੇ ਪੜਤੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਕਾ ਹਿੱਸਾ ਜ਼ਬਾਨ ਔਰ ਹਲਕ ਔਰ ਤਾਲੂ ਕੋ  ਜਲਾ ਦੇਤਾ  ਥਾ ਔਰ ਉਸ ਅੰਗਾਰੇ ਕੋ  ਮੂੰਹ ਮੇਂ ਰੱਖਨੇ ਸੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ੈਰੀਅਤ ਇਸੀ ਮੇਂ ਥੀ ਕਿ ਵੋਹ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਏ। ਵਹਾਂ ਇਸੇ ਠੰਡਾ ਕਰਨੇ ਕੇ  ਲੀਏ  ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਮਾਨ ਥੇ। ਇਸ  ਲੀਏ  ਦੋਨੋਂ ਜਲਦ ਜਲਦ ਨਿਗਲ ਜਾਤੇ ਥੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਮੇਂ ਇਨ ਕੀ ਆਂਖੋਂ ਸੇ ਆਂਸੂ ਨਿਕਲ ਆਤੇ।
ਘੀਸੂ  ਕੋ  ਉਸ ਵਕਤ ਠਾਕਰ ਕੀ ਬਰਾਤ ਯਾਦ ਆਈ ਜਿਸ ਮੇਂ ਬੀਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲੇ ਵੋਹ ਗਿਆ ਥਾ। ਉਸ ਦਾਅਵਤ ਮੇਂ ਇਸੇ ਜੋ ਸਿਰੀ ਨਸੀਬ ਹੋਈ ਥੀ, ਵੋਹ ਉਸ ਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ  ਮੇਂ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰ ਵਾਕਿਆ ਥੀ ਔਰ ਆਜ ਭੀ ਉਸ ਕੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਥੀ। ਵੋਹ ਬੋਲਾ  ‘‘ਵੋਹ ਭੋਜ ਨਹੀਂ ਭੂਲਤਾ। ਤਬ ਸੇ ਫਿਰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾ ਖਾਨਾ  ਔਰ ਭਰ ਪੇਟ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾ।ਲੜਕੀ ਵਾਲੋਂ ਨੇ ਸਬ ਕੋ  ਪੂੜੀਆਂ  ਖਿਲਾਈ ਥੀਂ, ਸਬ ਕੋ । ਛੋਟੇ ਬੜੇ ਸਬ ਨੇ ਪੂੜੀਆਂ  ਖਾਈਂ ਔਰ ਅਸਲੀ ਘੀ ਕੀ ਚਟਨੀ, ਰਾਇਤਾ, ਤਿਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇ ਸੌਖੇ ਸਾਗ, ਇਕ ਰਸੇਦਾਰ ਤਰਕਾਰੀ, ਦਹੀ, ਚਟਨੀ, ਮਿਠਾਈ ਅਬ ਕਿਆ ਬਤਾਊਂ ਕਿ ਇਸ ਭੋਜ ਮੇਂ ਕਿਤਨਾ ਸਵਾਦ ਮਿਲਾ। ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਥੀ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਚਾਹੋ ਮਾਗੋ। ਔਰ ਜਿਤਨਾ ਚਾਹੋ ਖਾਓ ਲੋਗੋਂ ਨੇ ਐਸਾ ਖਾਇਆ, ਐਸਾ ਖਾਇਆ ਕਿ ਕਿਸੀ ਸੇ ਪਾਨੀ  ਨਾ ਪੀਆ ਗਿਆ , ਮਗਰ ਪਰੋਸਨੇ ਵਾਲੇ ਹੈਂ ਕਿ ਸਾਮਨੇ ਗਰਮ ਗੋਲ ਗੋਲ ਮਹਿਕਤੀ ਹੋਈ ਕਚੌਰੀਆਂ ਡਾਲ ਦੇਤੇ  ਹੈਂ। ਮਨਾ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਏ ਮਗਰ ਵੋਹ ਹੈਂ ਦੀਏ ਜਾਤੇ ਹੈਂ, ਔਰ ਜਬ ਸਬ ਨੇ ਮੂੰਹ ਧੋ ਲਿਆ ਤੋ ਇਕ ਇਕ ਬੜਾ ਪਾਨ  ਭੀ ਮਿਲਾ ਮਗਰ ਮੁਝੇ ਪਾਨ ਲੇਨੇ ਕੀ ਕਹਾਂ ਸੁਧ ਥੀ। ਖੜਾ ਨਾ ਹੂਆ  ਜਾਤਾ ਥਾ। ਝੱਟ ਪੱਟ ਜਾ ਕਰ ਆਪਨੇ ਕੰਬਲ ਪਰ ਲੇਟ ਗਿਆ । ਐਸਾ ਦਰਿਆ ਦਿਲ ਥਾ ਵੋਹ ਠਾਕਰ।"
ਮਾਧੋ ਨੇ ਇਨ ਤਕਲਫ਼ਾਤ ਕਾ ਮਜ਼ਾ ਲੀਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ ‘‘ਅਬ ਹਮੇਂ ਕੋਈ ਐਸਾ ਭੋਜ ਖਲਾਤਾ।"
‘‘ਅਬ ਕੋਈ ਕਿਆ ਖਿਲਾਏਗਾ ?" ਵੋਹ ਜਮਾਨਾ ਦੂਸਰਾ ਥਾ। ਅਬ ਤੋ ਸਬ ਕੋ  ਕਫ਼ਾਇਤ  ਸੂਝਤੀ ਹੈ। ਸਾਦੀ ਬਿਆਹ ਮੇਂ ਮਤ ਖਰਚ ਕਰੋ, ਕਿਰਿਆ ਕਰਮ ਮੇਂ ਮਤ ਖਰਚ ਕਰੋ। ਪੂਛੋ ਗਰੀਬੋਂ ਕਾ ਮਾਲ ਬਟੋਰ ਬਟੋਰ ਕਰ ਕਹਾਂ ਰੱਖੋਗੇ। ਮਗਰ ਬਟੋਰਨੇ ਮੇਂ ਤੋ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਂ ਖਰਚ ਮੇਂ ਕਫ਼ਾਇਤ  ਸੂਝਤੀ ਹੈ।’‘
‘‘ਤੁਮ ਨੇ ਇਕ ਬੀਸ ਪੂੜੀਆਂ  ਖਾਈ ਹੂੰਗੀ।"

"ਬੀਸ ਸੇ ਜਿਆਦਾ ਖਾਈ ਥੀਂ।’‘
‘‘ਮੈਂ ਪਚਾਸ ਖਾ ਜਾਤਾ।’‘
‘‘ਪਚਾਸ ਸੇ ਕੰਮ ਮੈਂ  ਨੇ ਭੀ ਨਾ ਖਾਈ ਹੋਂਗੀ"

" ਅੱਛਾ ਪੱਠਾ ਥਾ।"

"ਤੋ ਉਸ ਕਾ ਆਧਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।"

ਆਲੂ ਖਾ ਕਰ ਦੋਨੋਂ ਨੇ ਪਾਨੀ  ਪੀਆ ਔਰ ਵਹੀਂ ਅਲਾਉ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਅਪਨੀ  ਧੋਤੀਆਂ ਓੜ  ਕਰ ਪਾਉਂ ਪੇਟ ਮੇਂ ਡਾਲ ਕਰ ਸੋ ਰਹੇ । ਜੈਸੇ ਦੋ ਬੜੇ ਬੜੇ ਅਜ਼ਗਰ  ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਮਾਰੇ ਪੜੇ ਹੋਂ ਔਰ ਬੁਧੀਆ ਅਭੀ ਤੱਕ ਕਰਾਹ ਰਹੀ ਥੀ।
ਸੁਬਾ ਕੋ  ਮਾਧੋ ਨੇ ਕੋਠਰੀ ਮੇਂ ਜਾਕਰ ਦੇਖਾ ਤੋ ਇਸ ਕੀ ਬੀਵੀ ਠੰਡੀ ਹੋ ਗਈ ਥੀ। ਉਸ ਕੇ ਮੂੰਹ ਪਰ ਮਖੀਆਂ ਭਿਣਕ ਰਹੀ ਥੀਂ। ਪੱਥਰਾਈ ਹੋਈ ਆਂਖੇਂ ਉਪਰ ਟੰਗੀ ਹੋਈ ਥੀਂ। ਸਾਰਾ ਜਿਸਮ ਖ਼ਾਕ ਮੇਂ ਲੱਤ ਪਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਥਾ। ਉਸ ਕੇ ਪੇਟ ਮੇਂ ਬੱਚਾ ਮਰ ਗਿਆ ਥਾ।
ਮਾਧੋ ਭਾਗਾ ਹੂਆ  ਘੀਸੂ  ਕੇ ਪਾਸ ਆਇਆ ਔਰ ਫਿਰ ਦੋਨੋਂ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਸੇ ਹਾਏ ਹਾਏ ਕਰਨੇ ਔਰ ਛਾਤੀ ਪੀਟਨੇ ਲੱਗੇ। ਪੜੋਸ ਵਾਲੋਂ ਨੇ ਯੇ ਆਹ ਓ  ਜ਼ਾਰੀ ਸੁਨੀ  ਤੋ ਦੋੜਤੇ ਹੂਏ  ਆਏ ਔਰ ਰਸਮ ਕਦੀਮ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਗ਼ਮਜ਼ਦੋਂ ਕੀ ਤਸ਼ਫ਼ੀ ਕਰਨੇ ਲੱਗੇ।
ਮਗਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੋਨੇ ਧੋਨੇ ਕਾ ਮੌਕਾ ਨਾ ਥਾ ਕਫ਼ਨ ਕੀ ਔਰ ਲੱਕੜੀ ਕੀ ਫ਼ਿਕਰ ਕਰਨੀ ਥੀ। ਘਰ ਮੇਂ ਤੋ ਪੈਸਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ਾਇਬ ਥਾ ਜੈਸੇ ਚੀਲ ਕੇ ਘੋਂਸਲੇ ਮੇਂ ਬਾਂਸ।
ਬਾਪ ਬੇਟੇ ਰੋਤੇ ਹੂਏ  ਗਾਉਂ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰੋਂ ਕੇ ਪਾਸ ਗਏ। ਵੋਹ ਇਨ ਦੋਨੋਂ ਕੀ ਸੂਰਤ ਸੇ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਤੇ ਥੇ। ਕਈ ਬਾਰ ਇਨ੍ਹੀਂ ਆਪਨੇ ਹਾਥੋਂ ਪੀਟ ਚੁੱਕੇ ਥੇ। ਚੋਰੀ ਕੀ ਇੱਲਤ ਮੇਂ ,ਵਾਅਦੇ ਪਰ ਕਾਮ ਨਾ ਕਰਨੇ ਕੀ ਇੱਲਤ ਮੇਂ। ਪੂਛਾ ‘‘ਕਿਆ ਹੈ ਬੇ ਘਸਿਵਾ । ਰੋਤਾ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਅਬ ਤੋ ਤੇਰੀ ਸੂਰਤ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਤੀ। ਅਬ ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤਾ ਹੈ ਤੁਮ ਇਸ ਗਾਉਂ  ਮੇਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਨਾ  ਚਾਹਤੇ।"
ਘੀਸੂ  ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕਰ ਆਂਖੋਂ ਮੇਂ ਆਂਸੂ ਭਰਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਸਰਕਾਰ ਬੜੀ ਬਿਪਤ ਮੇਂ ਹੂੰ। ਮਾਧੋ ਕੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਗੁੱਜਰ ਗਈ। ਦਿਨ ਭਰ ਤੜਪਤੀ ਰਹੀ ਸਰਕਾਰ। ਆਧੀ ਰਾਤ ਤੱਕ ਹਮ ਦੋਨੋਂ ਉਸ ਕੇ ਸਿਰਹਾਨੇ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਦਵਾ ਦਾਰੂ ਜੋ  ਕੁਛ  ਹੋ ਸਕਾ ਸਬ ਕਿਆ ਮਗਰ ਵੋਹ ਹਮੇਂ ਦਗਾ ਦੇ ਗਈ। ਅਬ ਕੋਈ ਇਕ ਰੋਟੀ ਦੇਨੇ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਮਾਲਿਕ। ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ । ਘਰ ਉੱਜੜ ਗਿਆ। ਆਪ ਕਾ ਗੁਲਾਮ ਹੂੰ। ਅਬ ਆਪ ਕੇ ਸਿਵਾ ਉਸ ਕੀ ਮਿੱਟੀ ਕੌਨ  ਪਾਰ ਲਗਾਏਗਾ। ਹਮਾਰੇ ਹਾਥ ਮੇਂ ਜੋ  ਕੁਛ  ਥਾ, ਵੋਹ ਸਬ ਦਵਾ ਦਾਰੂ ਮੇਂ ਉਠ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਹੀ ਕੀ ਦਯਾ ਹੋਗੀ ਤੋ ਉਸ ਕੀ ਮਿੱਟੀ ਉਠੇਗੀ। ਆਪ ਕੇ ਸਿਵਾ  ਔਰ ਕਿਸ  ਕੇ ਦਵਾਰ ਪਰ ਜਾਊਂ।"
ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿਮਦਿਲ ਆਦਮੀ ਥੇ ਮਗਰ ਘੀਸੂ  ਪਰ ਰਹਿਮ ਕਰਨਾ ਕਾਲੇ ਕੰਬਲ ਪਰ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਾਨਾ ਥਾ। ਜੀ ਮੇਂ ਤੋ  ਆਇਆ ਕਹਿ ਦੇਂ  ‘‘ਚੱਲ ਦੂਰ ਹੋ ਯਹਾਂ ਸੇ ਲਾਸ਼ ਘਰ ਮੇਂ ਰੱਖ ਕਰ ਸੜਾ। ਯੂੰ ਤੋ ਬੁਲਾਨੇ ਸੇ ਭੀ ਨਹੀਂ ਆਤਾ। ਆਜ ਜਬ ਗ਼ਰਜ਼ ਪੜੀ ਤੋ ਆਕਰ ਖ਼ੁਸ਼ਾਮਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰਮ ਖ਼ੋਰ ਕਹੀਂ ਕਾ ਬਦਮਾਸ਼।" ਮਗਰ ਯੇ ਗ਼ੁੱਸਾ ਯਾ ਇੰਤਕਾਮ ਕਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਥਾ। ਤੋ ਉਨ ਨੇ ਕੁੜਤੇ ਹੂਏ ਦੋ ਰੁਪਏ  ਨਿਕਾਲ ਕਰ ਫੈਂਕ ਦੀਏ ਮਗਰ ਤਸ਼ਫ਼ੀ ਕਾ ਇਕ ਕਲਮਾ ਭੀ ਮੂੰਹ ਸੇ ਨਾ ਨਿਕਾਲਾ।ਉਸ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਤਾਕਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ। ਗੋਯਾ ਸਿਰ ਕਾ ਬੋਝ ਉਤਾਰਾ ਹੋ।
ਜਬ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੋ ਰੁਪਏ ਦੀਏ ਤੋ ਗਾਉਂ ਕੇ ਬਨੀਏ ਮਹਾਜਨੋਂ ਕੋ  ਇਨਕਾਰ ਕੀ ਜੁਰਅਤ ਕਿਉਂ ਕਰ ਹੋਤੀ। ਘੀਸੂ  ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਕੇ ਨਾਮ ਢੰਡੋਰਾ ਪੀਟਨਾ  ਜਾਨਤਾ ਥਾ। ਕਿਸੀ ਨੇ ਦੋ ਆਨੇ ਦੀਏ ਕਿਸੀ ਨੇ ਚਾਰ ਆਨੇ। ਇਕ ਘੰਟੇ ਮੇਂ ਘੀਸੂ  ਕੇ ਪਾਸ ਪਾਂਚ ਰੁਪਈਆ ਕੀ ਮਾਕੂਲ ਰਕਮ ਜਮਾ ਹੋ ਗਈ। ਕਿਸੀ ਨੇ ਗ਼ਿਲਾ ਦੇ ਦਿਆ ਕਿਸੀ ਨੇ ਲੱਕੜੀ ਔਰ ਦੁਪਹਿਰ ਕੋ  ਘੀਸੂ  ਔਰ ਮਾਧੋ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੇ ਕਫ਼ਨ ਲਾਨੇ ਚਲੇ ਔਰ ਲੋਗ ਬਾਂਸ  ਕਾਟਨੇ ਲੱਗੇ।
ਗਾਉਂ ਕੀ ਨਰਮਦਿਲ  ਔਰਤੇਂ ਆ ਆ ਕਰ ਲਾਸ਼ ਕੋ  ਦੇਖਤੀ ਥੀਂ ਔਰ ਉਸ ਕੀ ਬੇਕਸੀ ਪਰ ਦੋ ਬੂੰਦ ਆਂਸੂ ਗਿਰਾ  ਕਰ ਚਲੀ ਜਾਤੀ ਥੀਂ।
ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੇਂ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਘੀਸੂ  ਬੋਲਾ । ‘‘ਲੱਕੜੀ ਤੋ ਉਸੇ ਜਲਾਨੇ ਭਰ ਕੀ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂ ਮਾਧੋ।’‘
ਮਾਧੋ ਬੋਲਾ  ‘‘ਹਾਂ ਲੱਕੜੀ ਤੋ ਬਹੁਤ ਹੈ ਅਬ ਕਫ਼ਨ ਚਾਹੀਏ।"
‘‘ਤੋ ਕੋਈ ਹਲਕਾ ਸਾ ਕਫ਼ਨ ਲੇ ਲੇਂ।"
‘‘ਹਾਂ ਔਰ ਕਿਆ! ਲਾਸ਼ ਉਠਤੇ ਉਠਤੇ ਰਾਤ ਹੋ ਜਾਏਗੀ ਰਾਤ ਕੋ  ਕਫ਼ਨ ਕੌਣ ਦੇਖਤਾ ਹੈ।"
‘‘ਕੈਸਾ ਬੁਰਾ ਰਵਾਜ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸੇ ਜੀਤੇ ਜੀ ਤਨ ਢਾਂਕਨੇ ਕੋ  ਚੀਥੜਾ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਉਸੇ ਮਰਨੇ ਪਰ ਨਯਾ ਕਫ਼ਨ ਚਾਹੀਏ।"।

"ਕਫਨ ਲਾਸ ਕੇ ਸਾਥ ਜਲ ਹੀ ਤੋ ਜਾਤਾ ਹੈ"
"ਔਰ ਕਿਆ ਰੱਖਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ। ਯਹੀ ਪਾਂਚ ਰੁਪਏ ਪਹਿਲੇ ਮਿਲਤੇ ਤੋ ਕੋ ਕੁਛ  ਦਵਾ ਦਾਰੂ ਕਰਤੇ।"
ਦੋਨੋਂ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਕੇ ਦਿਲ ਕਾ ਮਾਜਰਾ ਮਾਅਨਵੀ ਤੌਰ ਪਰ ਸਮਝ ਰਹੇ ਥੇ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੇਂ ਇਧਰ ਉਧਰ ਘੂਮਤੇ ਰਹੇ।ਕਭੀ ਇਸ ਬਜਾਜ ਕੀ ਦੁਕਾਨ ਪਰ ਕਭੀ ਉਸ ਬਜਾਜ ਕੀ ਦੁਕਾਨ ਪਰ । ਤਰਹ ਤਰਹ ਕੇ ਕਪੜੇ ਰਸਮੀ ਔਰ ਸੂਤੀ ਦੇਖੇ ਲੇਕਿਨ ਕੁਛ ਜਚਾ ਨਹੀਂ । ਯਹਾਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਨੋਂ ਇਤਫ਼ਾਕ ਸੇ ਏਕ ਸ਼ਰਾਬਖ਼ਾਨਾ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਔਰ ਗੋਯਾ ਕਿਸੀ ਤੈਅ ਸ਼ੁਦਾ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅੰਦਰ ਗਏ। ਵਹਾਂ ਜ਼ਰਾ ਦੇਰ ਤੱਕ ਦੋਨੋਂ ਤਜ਼ਜ਼ੁਬ ਕੀ ਹਾਲਤ ਮੇਂ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਘੀਸੂ  ਨੇ ਗੱਦੀ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਜਾ ਕਰ ਕਹਾ,"ਸਾਹੂ ਜੀ, ਇਕ ਬੋਤਲ ਹਮੇਂ ਭੀ ਦੇਨਾ।" ਇਸਕੇ ਬਾਅਦ ਕੁਛ ਚਿਖੋਨਾ ਆਇਆ ਮਛਲੀਆਂ ਆਈਂ  ਔਰ ਦੋਨੋਂ ਬਰਾਮਦੇ ਮੇਂ ਬੈਠ ਕਰ ਪੀਨੇ ਲੱਗੇ।
ਕਈ ਕੁੱਜੀਆਂ ਤਾਬੜਤੋੜ  ਪੀਨੇ ਕੇ ਬਾਅਦ ਦੋਨੋਂ ਸਰੂਰ ਮੇਂ ਆ ਗਏ।
ਘੀਸੂ  ਬੋਲਾ "ਕਫ਼ਨ ਲਗਾਨੇ ਕਿਆ ਮਿਲਤਾ । ਆਖਰ ਜਲ ਹੀ ਤੋ ਜਾਤਾ। ਕੁਛ ਬਹੂ ਕੇ ਸਾਥ ਤੋ ਨਾ ਜਾਤਾ।’‘
ਮਾਧੋ ਆਸਮਾਨ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖ ਕਰ ਬੋਲਾ  ਗੋਯਾ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੋਂ ਕੋ  ਅਪਨੀ  ਮਾਅਸੂਮੀਅਤ ਕਾ ਯਕੀਨ ਦਿਲਾ ਰਿਹਾ ਹੋ। ‘‘ਦੁਨੀਆ ਕਾ ਦਸਤੂਰ ਹੈ। ਯਹੀ ਲੋਗ ਬਾਮਨੋਂ ਕੋ  ਹਜਾਰੋਂ ਰੁਪਏ ਕਿਉਂ ਦੇਤੇ  ਹੈਂ। ਕੌਣ ਦੇਖਤਾ ਹੈ । ਪਰਲੋਕ ਮੇਂ ਮਿਲਤਾ ਹੈ ਯਾ ਨਹੀਂ ।’‘

‘‘ਬੜੇ ਆਦਮੀਉਂ ਕੇ ਪਾਸ ਧਨ ਹੈ ਫੂੰਕੇਂ, ਹਮਾਰੇ ਪਾਸ ਫੂੰਕਨੇ ਕੋ  ਕਿਆ ਹੈ।’‘
‘‘ਲੇਕਿਨ ਲੋਗੋਂ ਕੋ  ਕੀਆ ਜਵਾਬ ਦੋਗੇ? ਲੋਗ ਪੂਛੇਂਗੇ ਕਿ ਕਫ਼ਨ ਕਹਾਂ ਹੈ?"
ਘੀਸੂ  ਹੰਸਾ । ‘‘ਕਹਿ ਦੇਂਗੇ ਕਿ ਰੁਪਏ ਕਮਰ ਸੇ ਖਿਸਕ ਗਏ ਬਹੁਤ ਢੂੰਡਾ। ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ।’‘
ਮਾਧੋ ਭੀ  ਹੰਸਾ। ਇਸ ਗ਼ੈਰ ਮੁਤੱਵਕਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਨਸੀਬੀ ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਕੋ  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਨੇ ਪਰ ਬੋਲਾ । ‘‘ਬੜੀ ਅੱਛੀ ਥੀ ਬਿਚਾਰੀ ਮਰੀ ਭੀ ਤੋ ਖ਼ੂਬ ਖਿਲਾ ਪਿਲਾ ਕਰ।"
‘‘ਆਧੀ ਬੋਤਲ ਸੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਘੀਸੂ ਨੇ ਦੋ ਸੇਰ ਪੂਰੀਆਂ ਮੰਗਵਾਈਂ , ਗੋਸ਼ਤ ਔਰ ਸਾਲੰ ਔਰ ਚੱਟ ਪੱਟੀ ਕਲੇਜੀਆਂ ਔਰ ਤਲੀ ਹੋਈ ਮਛਲੀਆਂ। ਸ਼ਰਾਬ ਖ਼ਾਨੇ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਦੁਕਾਨ ਥੀ, ਮਾਧੋ ਲਪਕ ਕਰ ਦੋ ਪਤਲੋਂ ਮੇਂ ਸਾਰੀ ਚੀਜ਼ੇਂ ਲੇ ਆਇਆ। ਪੂਰੇ ਡੇੜ੍ਹ ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਹੋ ਗਏ। ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜੇ ਸੇ ਪੈਸੇ ਬਚ ਰਹੇ।’‘
ਦੋਨੋਂ ਉਸ ਵਕਤ ਉਸ ਸ਼ਾਨ ਸੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ  ਪੂਰੀਆਂ ਖਾ ਰਹੇ ਥੇ ਜੈਸੇ ਜੰਗਲ ਮੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ੇਰ ਅਪਨਾ  ਸ਼ਿਕਾਰ ਉੜਾ ਰਿਹਾ ਹੋ। ਨਾ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਕਾ ਖ਼ੌਫ਼ ਥਾ ਨਾ ਬਦਨਾਮੀ ਕੀ ਫ਼ਿਕਰ। ਜ਼ੁਅਫ਼ ਕੇ ਇਨ ਮਰਾਹਿਲ ਕੋ  ਉਨਹੋਂਨੇ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲੇ ਤੈਅ ਕਰ ਲੀਆ ਥਾ। ਘੀਸੂ  ਫ਼ਲਸਫ਼ੀਆਨਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਸੇ ਬੋਲਾ । ‘‘ਹਮਾਰੀ ਆਤਮਾ ਪਰਸੰਨ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਤੋ ਕਿਆ ਇਸੇ ਪੁੰਨ ਨਾ ਹੋਗਾ।"
ਮਾਧੋ ਨੇ ਫ਼ਰਕ ਸੂਰਤ ਝੁਕਾ ਕਰ ਤਸਦੀਕ ਕੀ" ਜਰੂਰ ਸੇ ਜਰੂਰ ਹੋਗਾ। ਭਗਵਾਨ ਤੁਮ ਅੰਤਰ ਜਾਮੀ(ਅਲੀਮ )ਹੋ। ਇਸੇ ਬੈਕੁੰਠ ਲੇ ਜਾਨਾ । ਹਮ ਦੋਨੋਂ ਹਿਰਦੇ ਸੇ ਇਸੇ ਦੁਆ ਦੇ ਰਹੇ ਹੈਂ। ਆਜ ਜੋ ਭੋਜਨ ਮਿਲਾ ਵੋਹ ਕਭੀ ਉਮਰ ਭਰ ਨਾ ਮਿਲਾ ਥਾ।"
ਇਕ ਲਮਹਾ ਕੇ ਬਾਅਦ ਮਾਧੋ ਕੇ ਦਿਲ ਮੇਂ ਇਕ ਤਸ਼ਵੀਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਬੋਲਾ  ‘‘ਕਿਉਂ ਦਾਦਾ ਹਮ ਲੋਗ ਭੀ ਤੋ ਵਹਾਂ ਇਕ ਨਾ ਇਕ ਦਿਨ  ਜਾਏਂਗੇ ਹੀ’‘ ਘੀਸੂ  ਨੇ ਇਸ ਤਫ਼ਲਾਨਾ ਸਵਾਲ ਕਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੀਆ। ਮਾਧੋ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਪਰ ਮਲਾਮਤ ਅੰਦਾਜ਼ ਸੇ ਦੇਖਾ।
‘‘ਜੋ ਵਹਾਂ ਹਮ ਲੋਗੋਂ ਸੇ ਪੂਛੇਗੀ ਕਿ ਤੁਮ ਨੇ ਹਮੇਂ ਕਫ਼ਨ ਕਿਉਂ ਨਾ ਦੀਆ, ਤੋ ਕਿਆ ਕਹੇਂਗੇ ?"
‘‘ਕਹੇਂਗੇ  ਤੁਮਹਾਰਾ ਸਿਰ।"
‘‘ਪੂਛੇਗੀ ਤੋ  ਜਰੂਰ।"
‘‘ਤੋ ਕਈ ਕੈਸੇ ਜਾਨਤਾ ਹੈ ਉਸੇ ਕਫ਼ਨ ਨਾ ਮਿਲੇਗਾ? ਮੁਝੇ ਅਬ ਗਧਾ ਸਮਝਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਾਠ ਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ ਕਿਆ ਘਾਸ ਖੋਦਤਾ ਰਹਾ ਹੂੰ। ਉਸ ਕੋ ਕਫ਼ਨ ਮਿਲੇਗਾ ਔਰ ਉਸ ਸੇ ਬਹੁਤ ਅੱਛਾ ਮਿਲੇਗਾ , ਜੋ ਹਮ ਦੇਂਗੇ।"
ਮਾਧੋ ਕੋ  ਯਕੀਨ ਨਾ ਆਇਆ। ‘‘ ਲਾ ਕੌਣ ਦੇਗਾ? ਰੁਪਏ ਤੋ ਤੁਮ ਨੇ ਚੱਟ ਕਰ ਦੀਏ।"
ਘੀਸੂ  ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ‘‘ਮੈਂ  ਕਹਿਤਾ ਹੂੰ ਇਸੇ ਕਫ਼ਨ ਮਿਲੇਗਾ ਤੋ ਮਾਨਤਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?"
‘‘ਕੌਣ ਦੇਗਾ, ਬਤਾਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?"

‘‘ਵਹੀ ਲੋਗ  ਦੇਂਗੇ ਜਿਨਹੋਂਨੇ ਅਬ ਕੀ ਵਾਰ  ਦੀਆ। ਹਾਂ ਵੋਹ ਰੁਪਏ ਹਮਾਰ ਹਾਥ ਨਾ ਆਏਂਗੇ ਔਰ  ਅਗਰ ਕਿਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਜਾਏਂ ਤੋ ਫਿਰ ਹਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠੇ ਪੀਂਗੇ ਔਰ ਕਫ਼ਨ ਤੀਸਰੀ ਬਾਰ ਲੇਗਾ।"
ਜੂੰ ਜੂੰ ਅੰਧੇਰਾ ਬੜ੍ਹਤਾ ਥਾ ਔਰ ਸਤਾਰੋਂ ਕੀ ਚਮਕ ਤੇਜ਼ ਹੋਤੀ ਥੀ, ਮੈਖ਼ਾਨੇ ਕੀ ਰੌਨਕ ਭੀ ਬੜ੍ਹਤੀ ਜਾਤੀ ਥੀ। ਕੋਈ ਗਾਤਾ ਥਾ, ਕੋਈ ਬਹਕਤਾ ਥਾ, ਕੋਈ ਆਪਨੇ ਰਫ਼ੀਕ ਕੇ ਗਲੇ ਲਿਪਟਾ ਜਾਤਾ ਥਾ, ਕੋਈ ਆਪਨੇ ਦੋਸਤ ਕੇ ਮੂੰਹ ਸੇ ਸਾਗ਼ਰ ਲਗਾਏ ਦੇਤਾ  ਥਾ। ਵਹਾਂ ਕੀ ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਮੇਂ ਸਰੂਰ ਥਾ,ਹਵਾ ਮੇਂ ਨਸ਼ਾ। ਕਿਤਨੇ ਤੋ ਚੁਲੂ ਮੇਂ ਹੀ ਉੱਲੂ ਹੋ ਜਾਤੇ ਹੈਂ। ਯਹਾਂ ਆਤੇ ਥੇ ਤੋ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ੁਦ ਫ਼ਰਾਮੋਸ਼ੀ ਕਾ ਮਜ਼ਾ ਲੇਨੇ ਕੇ  ਲੀਏ   । ਸ਼ਰਾਬ ਸੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਯਹਾਂ ਕੀ ਹਵਾ  ਸੇ ਮਸਰੂਰ ਹੋਤੇ ਥੇ। ਜੀਵਨ ਕੀ ਮਜਬੂਰੀਆਂ  ਯਹਾਂ ਖੈਂਚ ਲਾਤੀ ਥੀ ਔਰ  ਕੁਛ  ਦੇਰ ਕੇ  ਲੀਏ  ਵੋਹ ਭੂਲ  ਜਾਤੇ ਥੇ ਕਿ ਵੋਹ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈਂ ਯਾ ਮੁਰਦਾ ।
ਔਰ ਯੇ ਦੋਨੋਂ ਬਾਪ ਬੇਟੇ ਅਬ ਭੀ ਮਜ਼ੇ ਲੇ ਲੇ ਕੇ ਚੁਸਕੀਆਂ ਲੇ ਰਹੇ ਥੇ। ਸਬ ਕੀ ਨਗਾਹੇਂ ਇਨ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਥੀਂ। ਕਿਤਨੇ  ਖ਼ੁਸ਼ ਨਸੀਬ ਹੈਂ ਦੋਨੋਂ, ਪੂਰੀ ਬੋਤਲ ਬੀਚ ਮੇਂ ਹੈ।
ਖਾਨੇ ਸੇ ਫ਼ਾਰਗ਼ ਹੋ ਕਰ ਮਾਧੋ ਨੇ ਬੱਚੀ ਹੋਈ ਪੂਰੀਉਂ ਕਾ ਤੇਲ ਉੱਠਾ ਕਰ ਇਕ ਭਿਖਾਰੀ ਕੋ  ਦੇ ਦਿਆ, ਜੋ ਖੜਾ ਇਨ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਗਰਸਨਾ ਨਗਾਹੋਂ ਸੇ ਦੇਖ ਰਹਾ ਥਾ ਔਰ ਦੇਨੇ ਕੇ ਗ਼ਰੂਰ ਔਰ ਮੁਸੱਰਤ ਔਰ ਵਲਵਲਾ ਕਾ , ਅਪਨੀ  ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਂ ਪਹਿਲੀ ਬਾਰ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀਆ। ਘੀਸੂ  ਨੇ ਕਿਹਾ ‘‘ਲੇ ਜਾ ਖੂਬ ਖਾ ਔਰ  ਆਸ਼ੀਰ ਬਾਦ ਦੇ"
"ਜਿਸ ਕੀ ਕਮਾਈ ਥੀ ਵੋਹ ਤੋ ਮਰ ਗਈ ਮਗਰ ਤੇਰਾ ਅਸ਼ੀਰ ਬਾਦ ਉਸੇ ਜਰੂਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਏਗਾ । ਰੋਏਂ ਰੋਏਂ ਸੇ ਅਸ਼ੀਰ ਬਾਦ ਦੇ ਬੜੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਕਮਾਈ ਕੇ ਪੈਸੇ ਹੈਂ।"
ਮਾਧੋ ਨੇ ਫਿਰ ਆਸਮਾਨ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖ ਕਰ ਕਿਹਾ ‘‘ਵੋਹ ਬੈਕੁੰਠ ਮੇਂ ਜਾਏਗੀ। ਦਾਦਾ ਬੈਕੁੰਠ ਕੀ ਰਾਨੀ  ਬਨੇਗੀ।"

ਘੀਸੂ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਔਰ ਜੈਸੇ ਉਲਾਸ  ਕੀ ਲਹਰੋਂ ਮੇਂ ਤੈਰਤਾ ਹੂਆ  ਬੋਲਾ । ‘‘ਹਾਂ ਬੇਟਾ ਬੈਕੁੰਠ ਮੇਂ ਨਾ ਜਾਏਗੀ ਤੋ ਕਿਆ ਯੇ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਲੋਗ ਜਾਏਂਗੇ, ਜੋ ਗਰੀਬੋਂ ਕੋ  ਦੋਨੋਂ ਹਾਥ ਸੇ ਲੂਟਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਆਪਨੇ ਪਾਪ ਕੇ ਧੋਨੇ ਕੇ  ਲੀਏ  ਗੰਗਾ ਮੇਂ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਮੰਦਰੋਂ ਮੇਂ ਜਲ ਚੜ੍ਹਾਤੇ ਹੈਂ।"
ਯੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਆਤਕਾਦੀ ਕਾ ਰੰਗ ਭੀ ਬਦਲਾ….ਨਸ਼ਾ ਕੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਸੇ ਦੁਖ ਔਰ ਗ਼ਮ ਕਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੂਆ । ਮਾਧੋ ਬੋਲਾ  ‘‘ਮਗਰ ਦਾਦਾ ਬਿਚਾਰੀ ਨੇ ਜਿੰਦਗੀ ਮੇਂ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਭੋਗਾ। ਮਰੀ ਭੀ ਕਿਤਨੇ  ਦੁੱਖ ਝੇਲ ਕਰ।" ਵੋਹ ਅਪਨੀ  ਆਂਖੋਂ ਪਰ ਹਾਥ ਰੱਖ ਕਰ ਰੋਨੇ ਲੱਗਾ।
ਘੀਸੂ  ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ‘‘ਕਿਉਂ ਰੋਤਾ ਹੈ ਬੇਟਾ! ਖੁਸ ਹੋ ਕਿ ਵੋਹ  ਮਾਇਆ  ਜਾਲ ਸੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਜੰਜਾਲ ਸੇ ਛੁੱਟ ਗਈ। ਬੜੀ ਭਾਗਵਾਨ ਥੀ ਜੋ ਇਤਨੀ ਜਲਦ ਮਾਇਆ ਕੇ ਮੋਹ ਕੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਦੀਏ।"
ਔਰ ਦੋਨੋਂ ਵਹੀਂ ਖੜੇ ਹੋ ਕਰ ਗਾਨੇ ਲੱਗੇ…. ਠਗਨੀ ਕਿਉਂ ਨੈਣਾਂ ਝਮਕਾਵੈ?  ਠਗਨੀ!
ਸਾਰਾ ਮੈਖ਼ਾਨਾ  ਤਮਾਸ਼ਾ ਥਾ ਔਰ ਯੇ ਦੋਨੋਂ ਮੈਕੋਸ਼ ਮਖ਼ਮੂਰ ਮਹਵੀਤ ਕੇ ਆਲਮ ਮੇਂ ਗਾਏ ਜਾਤੇ ਥੇ। ਫਿਰ ਦੋਨੋਂ ਨਾਚਨੇ ਲੱਗੇ । ਉਛਲੇ ਭੀ, ਕੁੱਦੇ ਭੀ, ਗਿਰੇ ਭੀ , ਮਟਕੇ ਭੀ,ਭਾਵ ਬਨਾਏ,ਅਭਿਨੈ ਕੀਆ ਔਰ ਆਖ਼ਿਰ ਨਸ਼ੇ ਸੇ ਬਦ ਮਸਤ ਹੋਕਰ ਵਹੀਂ ਗਿਰ ਪੜੇ।

ਕਛੂਆ ਔਰ ਖ਼ਰਗੋਸ਼

ਇਕ ਥਾ ਕਛੂਆ, ਇਕ ਥਾ ਖ਼ਰਗੋਸ਼, ਦੋਨੋਂ ਨੇ ਆਪਸ ਮੇਂ  ਦੌੜ ਕੀ ਸ਼ਰਤ ਲਗਾਈ। ਕੋਈ  ਕਛੂਏ ਸੇ ਪੂਛੇ ਕਿ ਤੂ ਨੇ ਕਿਉਂ ਲਗਾਈ? ਕਿਆ  ਸੋਚ ਕਰ ਲਗਾਈ? ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ ਅਹਮਕੋਂ ਕੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਢੂੰਡੋ  ਹਜ਼ਾਰ ਮਿਲਤੇ ਹੈਂ । ਤੈਅ ਇਹ ਹੂਆ ਕਿ ਦੋਨੋਂ ਮੇਂ ਸੇ ਜੋ ਨੀਮ ਕੇ ਟਿੱਲੇ ਤੱਕ ਪਹਿਲੇ ਪਹੁੰਚੇ ਵੋਹ ਮੀਰੀ ਸਮਝਾ ਜਾਏ। ਉਸੇ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਹੈ ਕਿ ਹਾਰਨੇ ਵਾਲੇ ਕੇ ਕਾਨ ਕਾਟ ਲੈ।

ਦੌੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੂਈ  ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਤੋ ਔਹ  ਜਾ ਵੋਹ ਜਾ। ਪਲਕ ਝਪਕਨੇ ਮੇਂ  ਖ਼ਾਸੀ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਮੀਆਂ ਕਛੂਏ ਵਜ਼ਾਦਾਰੀ ਕੀ ਚਾਲ ਚਲਤੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਰਵਾਂ ਹੂਏ, ਥੋੜੀ ਦੂਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੋ ਸੋਚਾ ਬਹੁਤ ਚੱਲ ਲਏ ਅਬ ਆਰਾਮ ਭੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਏ। ਇਕ ਦਰਖ਼ਤ ਕੇ ਨੀਚੇ ਬੈਠ ਕਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਾਜ਼ੀ ਕੀ ਯਾਦੋਂ ਮੇਂ ਖੋ ਗਏ ਜਬ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਮੈਂ ਕਛੂਏ ਰਾਜ ਕੀਆ ਕਰਤੇ ਥੇ। ਸਾਇੰਸ ਔਰ ਫ਼ਨੂਨ ਲਤੀਫ਼ਾ  ਮੇਂ  ਭੀ ਉਨ ਕਾ ਬੜਾ ਨਾਮ ਥਾ। ਯੂੰ ਹੀ ਸੋਚਤੇ ਮੇਂ  ਆਂਖ ਲੱਗ ਗਈ । ਕਿਆ  ਦੇਖਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਖ਼ੁਦ ਤੋ ਤਖ਼ਤ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰ ਬੈਠੇ ਹੈਂ। ਬਾਕੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਖ਼ਲੂਕ, ਸ਼ੇਰ ਚੀਤੇ, ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਆਦਮੀ ਵਗ਼ੈਰਾ ਹਾਥ ਬਾਂਧੇ ਖੜੇ ਹੈਂ ਯਾ  ਫ਼ਰਸ਼ੀ ਸਲਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੈਂ। ਆਂਖ ਖੁੱਲੀ ਤੋ ਅਭੀ ਸੁਸਤੀ ਬਾਕੀ ਥੀ। ਬੋਲੇ ਅਭੀ ਕਿਆ ਜਲਦੀ ਹੈ ?
ਉਸ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਕੇ ਬੱਚੇ ਕੀ ਕਿਆ  ਔਕਾਤ ਹੈ । ਮੈਂ ਭੀ ਕਿਤਨੇ ਅਜ਼ੀਮ ਵਿਰਸੇ ਕਾ ਮਾਲਿਕ ਹੂੰ? ਵਾਹ ਭਈ ਵਾਹ ਮੇਰੇ ਕਿਆ  ਕਹਿਨੇ।
ਜਾਨੇ  ਕਿਤਨਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੋਏ ਰਹੇ ਥੇ ਜਬ ਜੀ ਭਰ ਕੇ ਸੁਸਤਾ ਲੀਏ ਤੋ ਫਿਰ ਟਿੱਲੇ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਰਵਾਂ ਹੋਏ , ਵਹਾਂ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਕੋ  ਨਾ ਪਾਇਆ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਏ। ਆਪਣੇ ਕੋ ਦਾਦ ਦੀ ਕਿ ਵਾਹ ਰੇ ਮਸਤਾਦੀ ਮੈਂ ਪਹਿਲੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਭਲਾ ਕੋਈ ਮੇਰਾ  ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਤਾ ਹੈ?
ਇਤਨੇ ਮੇਂ  ਉਨ ਕੀ ਨਜ਼ਰ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਕੇ ਇਕ ਪੱਲੇ ਪਰ ਪੜੀ ਜੋ ਟਿੱਲੇ ਕੇ ਦਾਮਨ ਮੇਂ  ਖੇਲ ਰਿਹਾ ਥਾ। ਕਛੂਏ ਨੇ ਕਿਹਾ ਏ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ ਤੋ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਖ਼ਾਂ ਕੋ  ਜਾਨਤਾ ਹੈ?
ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਕੇ ਬੱਚੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਜੀ ਹਾਂ ਜਾਨਤਾ ਹੂੰ, ਮੇਰੇ ਅੱਬਾ ਹਜ਼ੂਰ ਥੇ। ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤਾ ਹੈ , ਆਪ ਹੈਂ ਵੋਹ ਕਛੂਏ ਮੀਆਂ ਜਿਨੋਂ  ਨੇ ਅੱਬਾ ਜਾਨ  ਸੇ ਸ਼ਰਤ ਲਗਾਈ ਥੀ । ਵੋਹ ਤੋ ਪਾਂਚ ਮਿੰਟ ਮੇਂ ਯਹਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਥੇ।
ਉਸ ਕੇ ਬਾਅਦ ਮੁਦਤੋਂ ਆਪ ਕਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਤੇ ਰਹੇ। ਆਖ਼ਿਰ ਇੰਤਕਾਲ ਕਰ ਗਏ। ਜਾਤੇ ਹੋਏ ਵਸੀਅਤ  ਕਰ ਗਏ ਥੇ ਕਿ ਕਛੂਏ ਮੀਆਂ ਆਏਂ ਤੋ ਉਨ ਕੇ ਕਾਨ  ਕਾਟ ਲੇਨਾ।
ਅਬ ਲਾਈਏ ਇਧਰ ਕਾਨ ।
ਕਛੂਏ ਨੇ ਫ਼ੋਰਨ  ਆਪਨੇ  ਕਾਨ  ਆਪਨੀ ਸਿਰੀ  ਖ਼ੋਲ ਕੇ ਅੰਦਰ ਕਰ ਲੇ। ਆਜ ਤੱਕ ਛੁਪਾਏ ਫਿਰਤਾ ਹੈ।

ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ -- ਆਪਨੇ ਦੁੱਖ ਮੁਝੇ ਦੇ ਦੋ

ਆਪਨੇ  ਦੁੱਖ ਮੁਝੇ ਦੇ ਦੋ   (ਕਹਾਣੀ)

ਰਾਜਿੰਦਰ  ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ

ਰਾਜਿੰਦਰ  ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ  ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬੀਨ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹਨ.ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ.ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨੇਈ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਬਲੰਦੀ ਦੀ ਝਲਕ  ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ( ਗੁਰਮੁਖੀ  ਵਿੱਚ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ) ਤੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ.

ਇੰਦੂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਬਾਰ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਊਪਰ ਦੇਖਤੇ ਹੂਏ ਫਿਰ ਆਂਖੇਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੀਂ ਔਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਨਾ ਸਾ ਕਿਹਾ। ‘‘ਜੀ’’ ਉਸੇ ਖ਼ੁਦ ਅਪਨੀ ਅਵਾਜ਼ ਕਿਸੀ ਪਾਤਾਲ ਸੇ ਆਈ ਹੂਈ ਸੁਨਾਈ ਦੀ।

ਦੇਰ ਤੱਕ ਕੁਛ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਤਾ ਰਹਾ ਔਰ ਫਿਰ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਬਾਤ ਚੱਲ ਨਕਲੀ। ਅਬ ਜੋ ਚਲੀ ਸੋ ਚਲੀ। ਵੋਹ ਥਮਨੇ ਹੀ ਮੇਂ ਨਾ ਆਤੀ ਥੀ। ਇੰਦੂ ਕੇ ਪਿਤਾ, ਇੰਦੂ ਕੀ ਮਾਂ, ਇੰਦੂ ਕੇ ਭਾਈ, ਮਦਨ ਕੇ ਭਾਈ ਬਹਿਨ, ਬਾਪ, ਉਨ ਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸੈੱਲ ਸਰਵਿਸ ਕੀ ਨੌਕਰੀ, ਉਨ ਕੇ ਮਿਜ਼ਾਜ, ਕਪੜੋਂ ਕੀ ਪਸੰਦ, ਖਾਨੇ  ਕੀ ਆਦਤ, ਸਭੀ ਕਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲਿਆ ਜਾਨੇ  ਲੱਗਾ। ਬੀਚ ਬੀਚ ਮੇ  ਮਦਨ ਬਾਤ ਚੀਤ ਕੋ ਤੋੜ ਕਰ ਕੁਛ ਔਰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹਤਾ ਥਾ ਲੇਕਿਨ ਇੰਦੂ ਤਰ੍ਹਾ ਦੇ ਜਾਤੀ ਥੀ। ਇੰਤਹਾਈ ਮਜਬੂਰੀ ਔਰ ਲਾਚਾਰੀ ਮੇਂ ਮਦਨ ਨੇ ਅਪਨੀ ਮਾਂ ਕਾ ਜਿਕਰ ਛੇੜ ਦੀਆ ਜੋ ਉਸੇ ਸਾਤ ਸਾਲ ਕੀ ਉਮਰ ਮੇਂ ਛੋੜ ਕਰ ਦਿਕ ਕੇ ਆਰਜ਼ੇ ਸੇ ਚਲਤੀ ਬਨੀ ਥੀ। ‘‘ਜਿਤਨੀ ਦੇਰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹੀ ਬਿਚਾਰੀ ’’ ਮਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ‘‘ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੇ ਹਾਥ ਮੇਂ ਦਵਾਈ ਕੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀਆਂ ਰਹੀਂ। ਹਮ ਅਸਪਤਾਲ ਕੀ ਸੀੜ੍ਹੀਉਂ  ਪਰ ਔਰ ਛੋਟਾ ਪਾਸ਼ੀ ਘਰ ਮੇਂ ਚੀਵਨਟੀਉਂ ਕੇ ਬਲ ਪਰ ਸੁੱਤੇ ਰਹੇ ਔਰ ਆਖ਼ਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ.... 28 ਮਾਰਚ ਕੀ ਸ਼ਾਮ....’’ ਔਰ ਮਦਨ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਚੰਦ ਹੀ ਲਮਹੋਂ ਮੇਂ ਵੋਹ ਰੋਨੇ  ਸੇ ਜ਼ਰਾ ਇਧਰ ਔਰ ਘਿੱਘੀ ਸੇ ਜ਼ਰਾ ਉਧਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇੰਦੂ ਨੇ ਘਬਰਾ ਕਰ ਮਦਨ ਕਾ ਸਿਰ ਅਪਨੀ ਛਾਤੀ ਸੇ ਲਗਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਰੋਨੇ  ਨੇ ਪਲ ਭਰ ਮੇਂ ਇੰਦੂ ਕੋ ਆਪਨੇ ਪਨ ਸੇ ਇਧਰ ਔਰ ਬੇਗਾਨੇ ਪਨ ਸੇ ਉਧਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦੀਆ ਥਾ.... ਮਦਨ ਇੰਦੂ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ  ਔਰ ਭੀ ਜਾਨਨਾ ਚਾਹਤਾ ਥਾ ਲੇਕਿਨ ਇੰਦੂ ਨੇ ਉਸ ਕੇ ਹਾਥ ਪਕੜ ਲੀਏ ਔਰ ਕਿਹਾ। ‘‘ਮੈਂ ਤੋ ਪੜ੍ਹੀ ਲਿਖੀ ਨਹੀਂ ਨ ਹੂੰ  ਜੀ.... ਪਰ ਮੈਂ ਨੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਦੇਖੇ ਹੈਂ, ਭਾਈ ਔਰ ਭਾਬੀਆਂ ਦੇਖੀ ਹੈਂ, ਬੀਸੀਉਂ ਔਰ ਲੋਗ ਦੇਖੇ ਹੈਂ। ਇਸ ਲੀਏ ਮੈਂ ਕੁਛ ਸਮਝਤੀ ਬੂਝਤੀ ਹੂੰ.... ਮੈਂ ਅਬ ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਹੂੰ.... ਆਪਨੇ  ਬਦਲੇ ਮੈਂ ਤੁਮ ਸੇ ਏਕ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਮਾਂਗਤੀ ਹੂੰ।’’

ਰੋਤੇ ਵਕਤ ਔਰ ਉਸ ਕੇ ਬਾਅਦ ਭੀ ਇਕ ਨਸ਼ਾ ਸਾ ਥਾ। ਮਦਨ ਨੇ ਕੁਛ ਬੇਸਬਰੀ ਔਰ ????ਕੇ ਮਿਲੇ ਜੁਲੇ ਸ਼ਬਦੋਂ ਮੇਂ ਕਿਹਾ.... ‘‘ਕਿਆ ਮਾਂਗਤੀ ਹੋ? ਤੁਮ ਜੋ ਭੀ ਕਹੋਗੀ ਮੈਂ ਦੂੰਗਾ।’’

‘‘ਪੱਕੀ ਬਾਤ?’’ ਇੰਦੂ ਬੋਲੀ।

ਮਦਨ ਨੇ ਕੁਛ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਕਰ ਕਿਹਾ। ‘‘ਹਾਂ ਹਾਂ .... ਕਹਾ ਜੋ ਪੱਕੀ ਬਾਤ।’’

ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਬੀਚ ਮੇਂ ਮਦਨ ਕੇ ਮਨ ਮੇਂ ਇਕ ਵਸੋਸਾ ਆਇਆ.... ਮੇਰਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਮੰਦਾ ਹੈ, ਅਗਰ ਇੰਦੂ ਕੋਈ ਐਸੀ ਚੀਜ਼ ਮਾਂਗ ਲੇ ਜੋ ਮੇਰੀ ਪਹੁੰਚ ਹੀ ਸੇ ਬਾਹਰ ਹੋ ਤੋ ਫਿਰ ਕਿਆ ਹੋਗਾ? ਲੇਕਿਨ ਇੰਦੂ ਨੇ ਮਦਨ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਔਰ ਫੈਲੇ ਹੂਏ  ਹਾਥੋਂ ਕੋ ਆਪਨੇ  ਮੁਲਾਇਮ ਹਾਥੋਂ ਸੇ ਸਮੇਟਤੇ ਹੂਏ  ਉਨ ਪਰ ਆਪਨੇ  ਗਾਲ ਰਖਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ।

‘‘ ਤੁਮ ਆਪਨੇ  ਦੁੱਖ ਮੁਝੇ ਦੋ।’’

ਮਦਨ ਸਖ਼ਤ ਹੈਰਾਨ ਹੂਆ। ਸਾਥ ਹੀ ਆਪਨੇ  ਆਪ ਪਰ ਇਕ ਬੋਝ ਉਤਰਤਾ ਹੂਆ ਮਹਿਸੂਸ ਹੂਆ । ਉਸ ਨੇ ਚਾਂਦਨੀ ਮੇਂ ਇਕ ਬਾਰ ਫਿਰ ਇੰਦੂ ਕਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖਨੇ  ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀ ਲੇਕਿਨ ਵੋਹ ਕੁਛ ਨਾ ਜਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਾ ਯੇ ਮਾਂ ਯਾ ਕਿਸੀ ਸਹੇਲੀ ਕਾ ਰਟਾ ਹੂਆ  ਫ਼ਿਕਰਾ ਹੋਗਾ ਜੋ ਇੰਦੂ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿਆ। ਜਭੀ ਯੇ ਜਲਤਾ ਹੂਆ  ਆਂਸੂ ਮਦਨ ਕੇ ਹਾਥ ਕੀ ਪਸ਼ਤ ਪਰ ਗਿਰਾ। ਉਸ ਨੇ ਇੰਦੂ ਕੋ ਆਪਨੇ  ਸਾਥ ਲਿਪਟਾਤੇ ਹੂਏ ਕਿਹਾ।

‘‘ਦੀਏ....!’’ ਲੇਕਿਨ ਇਨ ਸਬ ਬਾਤੋਂ ਨੇ ਮਦਨ ਸੇ ਉਸ ਕੀ ਬਹੀਮਤ ਛੀਨ ਲੀ ਥੀ।

ਮਹਿਮਾਨ ਇਕ ਇਕ ਕਰ ਕੇ ਸਬ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੂਏ । ਚਕਲੀ ਭਾਭੀ ਦੋ ਬਚੋਂ ਕੋ ਉਂਗਲੀਓਂ ਸੇ ਲਗਾਏ ਸੀੜ੍ਹੀਉਂ ਕੀ ਊਂਚ ਨੀਚ ਸੇ ਤੀਸਰਾ ਪੇਟ ਸੰਭਾਲਤੀ ਹੋਈ ਚੱਲ ਦੀ। ਦਰਿਆਬਾਦ ਵਾਲੀ ਫੂਫੀ ਜੋ ਆਪਨੇ  ‘‘ਨੌਲਖੇ ‘‘ ਹਾਰ ਕੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਨੇ ਪਰ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਤੀ ਵਾਵੇਲਾ ਕਰਤੀ ਹੋਈ ਬੇ ਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਥੀ ਔਰ ਜੋ ਗ਼ੁਸਲ ਖ਼ਾਨੇ ਮੇਂ ਪੜਾ ਹੂਆ ਮਿਲ ਗਿਆ ਥਾ, ਜਹੇਜ਼ ਮੇਂ ਸੇ ਆਪਨੇ  ਹਿੱਸੇ ਕੇ ਤੀਨ ਕੱਪੜੇ ਲੇ ਕਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਚਾਚਾ ਗਏ। ਜਿਨ ਕੋ ਉਨ ਕੇ ਜੇ ਪੀ ਹੋ ਜਾਨੇ ਕੀ ਖ਼ਬਰ ਤਾਰ ਕੇ ਜ਼ਰੀਏ ਮਿਲੀ ਥੀ ਔਰ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਬਦ ਹਵਾਸੀ ਮੇਂ ਮਦਨ ਕੀ ਬਜਾਏ ਦੁਲਹਨ ਕਾ ਮੂੰਹ ਚੂਮਨੇ ਚਲੇ ਥੇ।

ਘਰ ਮੇਂ ਬੂੜ੍ਹਾ ਬਾਪ ਰਹਿ ਗਿਆ ਥਾ ਔਰ ਛੋਟੇ ਬਹਿਨ ਭਾਈ। ਛੋਟੀ ਦੁਲਾਰੀ ਤੋ ਹਰ ਵਕਤ ਭਾਬੀ ਕੀ ਹੀ ਬਗ਼ਲ ਮੇਂ ਘੁਸੀ ਰਹਿਤੀ। ਗਲੀ ਮੁਹੱਲੇ ਕੀ ਕੋਈ ਔਰਤ ਦੁਲਹਨ ਕੋ ਦੇਖੇ ਯਾ ਨਾ ਦੇਖੇ। ਦੇਖੇ ਤੋ ਕਿਤਨੀ ਦੇਰ ਦੇਖੇ। ਯੇ ਸਬ ਉਸ ਕੇ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਮੇਂ ਥਾ। ਆਖ਼ਿਰ ਯੇ ਸਬ ਖ਼ਤਮ ਹੂਆ  ਔਰ ਆਹਿਸਤਾ ਆਹਿਸਤਾ ਪੁਰਾਨੀ ਹੋਨੇ ਲੱਗੀ ਲੇਕਿਨ ਕਾਕਾ ਜੀ ਕੀ ਇਸ ਨਈ ਆਬਾਦੀ ਕੇ ਲੋਗ ਅਬ ਭੀ ਆਤੇ ਜਾਤੇ। ਮਦਨ ਤੋ ਉਸ ਕੇ ਸਾਮਨੇ  ਰੁਕ ਜਾਤੇ ਔਰ ਕਿਸੀ ਭੀ ਬਹਾਨੇ ਸੇ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਆਤੇ। ਇੰਦੂ ਉਨਹੇਂ ਦੇਖਤੇ ਹੀ ਇਕ ਦੱਮ ਘੁੰਗਟ ਖੇਂਚ ਲੀਤੀ ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਛੋਟੇ ਸੇ ਵਕਫ਼ੇ ਮੇਂ ਜੋ ਕੁਛ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਤਾ ਵੋਹ ਬਿਨਾ  ਘੁੰਗਟ ਕੇ ਦਿਖਾਈ ਹੀ ਨਾ ਦੇ ਸਕਤਾ ਥਾ।

ਮਦਨ ਕਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਗੰਦੇ ਬਰੋਜ਼ੇ ਕਾ ਥਾ। ਕਹੀਂ ਬੜੀ ਸਪਲਾਈ ਵਾਲੇ ਦੋ ਤਿਨ ਜੰਗਲੋਂ ਮੇਂ ਚੀੜ ਔਰ ਦੇਵਦਾਰ ਕੇ ਪੇੜੋਂ ਕੀ ਜੰਗਲ ਮੇਂ ਆਗ ਨੇ ਆਲਿਆ ਥਾ ਔਰ ਵੋਹ ਧੜਾ ਧੜਾ ਜਲਤੇ ਹੂਏ ਖ਼ਾਕ ਸਿਆਹ ਹੋ ਕਰ ਰਹਿ ਗਏ ਥੇ।।

ਸ਼ਾਦੀ ਕੀ ਰਾਤ ਬਿਲਕੁਲ ਵੋਹ ਨਾ ਹੂਆ ਜੋ ਮਦਨ ਨੇ ਸੋਚਾ  ਥਾ। ਜਬ ਚਕਲੀ ਭਾਬੀ ਨੇ ਫੁਸਲਾ ਕਰ ਮਦਨ ਕੋ ਬੀਚ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਮੇਂ ਧਕੇਲ ਦੀਆ ਤੋ ਇੰਦੂ ਸਾਮਨੇ  ਸ਼ਾਲੋਂ ਮੇਂ ਲਿਪਟੀ ਅੰਧੇਰੇ ਕਾ ਭਾਗ ਬਨੀ ਜਾ ਰਹੀ ਥੀ। ਬਾਹਰ ਚਕਲੀ ਭਾਬੀ ਔਰ ਦਰਿਆ ਆਬਾਦ ਵਾਲੀ ਫੂਫੀ ਔਰ ਦੂਸਰੀ ਔਰਤੋਂ ਕੀ ਹੰਸੀ, ਰਾਤ ਕੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਪਾਨੀਓਂ ਮੇਂ ਮਿਸਰੀ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਘੁਲ ਰਹੀ ਥੀ। ਔਰਤੇਂ ਸਬ ਯਹੀ ਸਮਝਤੀ ਥੀਂ ਕਿ ਇਤਨਾ ਬੜਾ ਹੋ ਜਾਨੇ ਪਰ ਭੀ ਮਦਨ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਜਾਨਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਬ ਉਸੇ ਬੀਚ ਰਾਤ ਸੇ ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ ਤੋ ਵੋਹ ਹੜਬੜਾ ਰਹਾ ਥਾ। ‘‘ਕਹਾਂ, ਕਹਾਂ ਲੀਏ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋ ਮੁਝੇ?’’

ਉਨ ਔਰਤੋਂ ਕੇ ਆਪਨੇ ਆਪਨੇ ਦਿਨ ਬੀਤ ਚੁਕੇ ਥੇ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਉਨ ਕੇ ਸਰੀਰ ਸੋਹਰੋਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਛ ਕਹਾ ਔਰ ਮਾਨਾ ਥਾ ਉਸ ਕੀ ਗੂੰਜ ਉਨ ਕੇ ਕਾਨੋਂ ਮੇਂ ਬਾਕੀ ਨਾ ਰਹੀ ਥੀ । ਵੋਹ ਖ਼ੁਦ ਰਸ ਬੱਸ ਚੁੱਕੀ ਥੀਂ ਔਰ ਅਬ ਅਪਨੀ ਇਕ ਔਰ ਬਹਿਨ ਕੋ ਬਸਾਨੇ ਪਰ ਤੁਲੀ ਹੋਈ ਥੀਂ। ਜ਼ਮੀਨ ਕੀ ਯੇ ਬੇਟੀਆਂ ਮਰਦ ਕੋ ਤੋ ਯੂੰ ਸਮਝਤੀ ਥੀਂ ਜੈਸੇ ਬਾਦਲ ਕਾ ਟੁਕੜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਬਾਰਿਸ਼ ਕੇ ਲੀਏ ਮੂੰਹ ਉੱਠਾ ਕਰ ਦੇਖਨਾ ਹੀ ਪੜਤਾ ਹੈ। ਨਾ ਬਰਸੇ ਤੋ ਮਨਤੇਂ ਮਾਨਨੀ ਪੜਤੀ ਹੈਂ। ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਚੜ੍ਹਾਨੇ ਪੜਤੇ ਹੈਂ। ਜਾਦੂ ਟੂਨੇ  ਕਰਨੇ ਹੋਤੇ ਹੈਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਦਨ ਕਾਲਕਾ ਜੀ ਕੀ ਇਸ ਨਈ ਆਬਾਦੀ ਮੇਂ ਘਰ ਕੇ ਸਾਮਨੇ  ਕੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮੇਂ ਪੜਾ ਇਸੀ ਵਕਤ ਕਾ ਮੁੰਤਜ਼ਿਰ ਥਾ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਮਤਿ ਆਮਾਲ ਪੜੋਸੀ ਸਿਬਤੇ ਕੀ ਭੈਂਸ ਉਸ ਕੀ ਖਾਟ ਹੀ ਕੇ ਪਾਸ ਬੰਧੀ ਥੀ ਜੋ ਬਾਰ ਬਾਰ ਫੰਕਾਰਤੀ ਹੋਈ ਮਦਨ ਕੋ ਸੁੰਘ ਲੀਤੀ ਥੀ ਔਰ ਵੋਹ ਹਾਥ ਉਠਾ ਉਠਾ ਕਰ ਉਸੇ ਦੂਰ ਰੱਖਨੇ  ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਤਾ। ਐਸੇ ਮੇਂ ਭਲਾ ਨੀਂਦ ਕਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਕਹਾਂ ਥਾ?

ਸਮੁੰਦਰ ਕੀ ਲਹਰੋਂ ਔਰ ਔਰਤ ਕੇ ਖ਼ੂਨ ਕੋ ਰਾਸਤਾ ਬਤਾਨੇ ਵਾਲਾ ਚਾਂਦ ਇਕ ਖਿੜਕੀ ਕੇ ਰਾਸਤੇ ਸੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਆਇਆ ਥਾ ਔਰ ਦੇਖ ਰਹਾ ਥਾ  ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੇ ਉਸ ਤਰਫ਼ ਖੜਾ ਮਦਨ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਕਹਾਂ ਰਖਤਾ ਹੈ। ਮਦਨ ਕੇ ਆਪਨੇ  ਅੰਦਰ ਇਕ ਘੁਨ ਗਰਜ ਸੀ ਹੋ ਰਹੀ ਥੀ ਔਰ ਉਸੇ ਅਪਨਾ ਆਪ ਯੂੰ ਮਾਅਲੂਮ ਹੋ ਰਹਾ ਥਾ ਜੈਸੇ ਬਿਜਲੀ ਕਾ ਖੰਬਾ ਹੈ ਜਿਸੇ ਕਾਨ  ਲਗਾਨੇ ਸੇ ਉਸੇ ਅੰਦਰ ਕੀ ਸਨਸਨਾਹਟ ਸੁਨਾਈ ਦੇ ਜਾਏਗੀ। ਕੁਛ ਦੇਰ ਯੂੰ ਹੀ ਖੜੇ ਰਹਿਨੇ  ਕੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਗੇ ਬ਼ੜਾ ਕਰ ਪਲੰਗ  ਕੋ ਖੈਂਚ ਕਰ ਚਾਂਦਨੀ ਮੇਂ ਕਰ ਦਿਆ ਤਾ ਕਿ ਦੁਲਹਨ ਕਾ ਚਿਹਰਾ ਤੋ ਦੇਖ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਵੋਹ ਠਟਕ ਗਿਆ। ਜਬ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਾ.... ਇੰਦੂ ਮੇਰੀ ਬੀਵੀ  ਹੈ। ਕੋਈ ਪਰਾਈ ਔਰਤ ਤੋ ਨਹੀਂ ਜਿਸੇ  ਨਾ ਛੂਨੇ ਕਾ ਸਬਕ ਬਚਪਨ ਹੀ ਸੇ ਪੜ੍ਹਤਾ ਆਇਆ ਹੂੰ। ਸ਼ਾਲੂ ਮੇਂ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ ਦੁਲਹਨ ਕੋ ਦੇਖਤੇ ਹੂਏ  ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਕਰ ਲੀਆ, ਵਹਾਂ ਇੰਦੂ ਕਾ ਮੂੰਹ ਹੋਗਾ। ਔਰ ਜਬ ਹਾਥ ਬੜ੍ਹਾ ਕਰ ਉਸ ਨੇ ਪਾਸ ਪੜੀ ਗੱਠੜੀ ਕੋ ਛੂਆ ਤੋ ਵਹੀਂ ਇੰਦੂ ਕਾ ਮੂੰਹ ਥਾ। ਮਦਨ ਨੇ ਸੋਚਾ ਥਾ ਵੋਹ ਅਸਾਨੀ ਸੇ ਮੁਝੇ ਅਪਨਾ ਆਪ ਨਾ ਦੇਖਨੇ  ਦੇਗੀ ਲੇਕਿਨ ਇੰਦੂ ਨੇ ਐਸਾ ਨਾ ਕਿਆ। ਜੈਸੇ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲੋਂ ਸੇ ਵੋਹ ਭੀ ਇਸੀ ਲਮਹੇ ਕੀ ਮੁੰਤਜ਼ਿਰ ਹੋ ਔਰ ਕਿਸੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਭੈਂਸ ਕੇ ਸੂੰਘਤੇ  ਰਹਿਨੇ  ਸੇ ਉਸੇ ਭੀ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆ ਰਹੀ ਹੋ। ਗ਼ਾਇਬ ਨੀਂਦ ਔਰ ਬੰਦ ਆਂਖੋਂ ਕਾ ਕੋਰਬ ਅੰਧੇਰੇ ਕੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਮਨੇ  ਫੜਫੜਾਤਾ ਹੂਆ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹਾ ਥਾ। ਠੋੜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਤੇ ਹੂਏ ਆਮ ਤੌਰ ਪੇ  ਚਿਹਰਾ ਲੰਬੂਤਰਾ ਹੋ ਜਾਤਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਯਹਾਂ ਤੋ ਸਭੀ ਗੋਲ ਥਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੀ ਲੀਏ  ਚਾਂਦਨੀ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਗਾਲ ਔਰ  ਹੋਂਟੋਂ ਕੇ ਬੀਚ ਇਕ ਸਾਏ ਦਾਰ ਖੂਹ ਸੀ ਬਨੀ ਹੋਈ ਥੀ। ਜੈਸੀ ਦੋ ਸਰ ਸਬਜ਼ ਔਰ ਸ਼ਾਦਾਬ ਟੀਲੋਂ ਕੇ ਬੀਚ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਮਾਥਾ ਕੁਛ ਤੰਗ ਥਾ ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਪਰ ਸੇ ਏਕਾ ਏਕੀ ਉੱਠਨੇ  ਵਾਲੇ  ਘੁੰਗਰਿਆਲੇ ਬਾਲ।

ਜਭੀ ਇੰਦੂ ਨੇ ਅਪਨਾ ਚਿਹਰਾ ਛੁੜਾ ਲਿਆ ਜੈਸੇ ਵੋਹ ਦੇਖਨੇ  ਕੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋ ਦੇਤੀ ਹੋ ਲੇਕਿਨ ਇਤਨੀ ਦੇਰ ਕੇ ਲੀਏ  ਨਹੀਂ। ਆਖ਼ਿਰ ਸ਼ਰਮ ਕੀ ਭੀ ਤੋ ਕੋਈ ਹੱਦ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਮਦਨ ਨੇ ਜ਼ਰਾ ਸਖ਼ਤ ਹਾਥੋਂ ਸੇ ਯੂੰ ਹੀ ਸੀ ਹੂੰ ਹਾਂ ਕਰਤੇ ਹੂਏ  ਦੁਲਹਨ ਕਾ ਚਿਹਰਾ ਫਿਰ ਸੇ ਊਪਰ ਕੋ ਉਠਾ ਦੀਆ ਔਰ ਸ਼ਰਾਬੀ ਸੀ ਅਵਾਜ਼ ਮੇਂ ਕਿਹਾ। ‘‘ਇੰਦੂ!’’

ਇੰਦੂ ਕੁਛ ਡਰ ਸੀ ਗਈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਂ ਪਹਿਲੀ ਬਾਰ ਕਿਸੀ ਅਜਨਬੀ ਨੇ ਉਸ ਕਾ ਨਾਮ ਇਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਸੇ ਪੁਕਾਰਾ ਥਾ ਔਰ ਵੋਹ ਅਜਨਬੀ ਕਿਸੀ ਖ਼ੁਦਾਈ ਹੱਕ ਸੇ ਰਾਤ ਕੇ ਅੰਧੇਰੇ ਮੇਂ ਆਹਿਸਤਾ ਆਹਿਸਤਾ ਉਸ ਅਕੇਲੀ ਬੇ ਯਾਰ ਓ ਮਦਦਗਾਰ ਔਰਤ ਕਾ ਅਪਨਾ ਹੋਤਾ ਜਾ ਰਹਾ ਥਾ।।

‘‘ਮੈਂ ਨੇ ਤੋ ਅਭੀ ਸੇ ਚਾਰ ਸੂਟ  ਔਰ ਕੁਛ ਬਰਤਨ ਅਲੱਗ ਕਰ ਡਾਲੇ ਹੈਂ ਇਸ ਕੇ ਲੀਏ"  ਔਰ ਜਬ ਮਦਨ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੀਆ ਤੋ ਇਸੇ ਝੰਜੋੜਤੇ ਹੂਏ  ਬੋਲੀ। ‘‘ਤੁਮ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਤੇ ਹੋ.... ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਅਪਨਾ ਵਚਨ....? ਤੁਮ ਆਪਨੇ  ਦੁੱਖ ਮੁਝੇ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਹੋ।’’

‘‘ਏਂ?’’ ਮਦਨ ਨੇ ਚੌਂਕਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ ਔਰ ਜੈਸੇ ਬੇ ਫ਼ਿਕਰ ਹੋ ਗਿਆ ਲੇਕਿਨ ਅਬ ਕੇ ਜਬ ਉਸ ਨੇ ਇੰਦੂ ਕੋ ਆਪਨੇ  ਸਾਥ ਲਿਪਟਾਇਆ  ਤੋ ਵਹਾਂ ਇਕ ਜਿਸਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹ ਗਿਆ ਥਾ ਸਾਥ ਇਕ ਰੂਹ ਭੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਥੀ....

ਮਦਨ ਕੇ ਲੀਏ  ਇੰਦੂ ਰੂਹ ਹੀ ਰੂਹ ਥੀ। ਇੰਦੂ ਕਾ ਜਿਸਮ ਭੀ ਥਾ ਲੇਕਿਨ ਵੋਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੀ ਨਾ ਕਿਸੀ ਵਜ੍ਹਾ ਸੇ ਮਦਨ ਕੀ ਨਜ਼ਰੋਂ ਸੇ ਓਝਲ ਹੀ ਰਹਾ। ਇਕ  ਪਰਦਾ ਥਾ। ਖ਼ਾਬ ਕੇ ਤਾਰੋਂ ਸੇ ਬਨਾ ਹੂਆ । ਉਨਹੋਂ ਕੇ ਧੂਏਂ ਸੇ ਰੰਗੀਨ ਕਹਕਹੋਂ ਕੀ ਜ਼ਰਤਾਰੀ ਸੇ ਚਕਾਚੌਂਧ ਜੋ ਹਰ ਵਕਤ ਇੰਦੂ ਕੋ ਧਾਂਪੇ ਰਹਿਤਾ ਥਾ। ਮਦਨ ਕੀ ਨਗਾਹੋਂ ਔਰ ਉਸ ਕੇ ਹਾਥੋਂ ਕੇ ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਸਦੀਉਂ ਸੇ ਇਸ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਕਾ ਚੀਰ ਹਰਨ ਕਰਤੇ ਆਏ ਥੇ ਜੋ ਕੀ  ਅਰਫ਼ ਇ ਆਮ ਮੇਂ ਬੀਵੀ ਕਹਲਾਤੀ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸੇ ਆਸਮਾਨੋਂ ਸੇ ਥਾਨੋਂ ਕੇ ਥਾਨ, ਗਜ਼ੋਂ ਕੇ ਗਜ਼, ਕੱਪੜਾ ਨੰਗਾ ਪਿੰਡਾ ਨਪਨੇ ਕੇ ਲੀਏ  ਮਿਲਤਾ ਆਇਆ ਥਾ। ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਥੱਕ ਹਾਰ ਕੇ ਯਹਾਂ ਵਹਾਂ ਗਿਰੇ  ਪੜੇ ਥੇ ਲੇਕਿਨ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਵਹੀਂ ਖੜੀ ਥੀਂ, ਇੱਜ਼ਤ ਔਰ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਕੀ ਇਕ ਸਫ਼ੈਦ ਔਰ ਬੇ ਦਾਗ਼ ਸਾੜੀ ਮੇਂ ਮਲਬੋਸ ਵੋਹ ਦੇਵੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਥੀ। ਔਰ .... ਮਦਨ ਕੇ ਲੋਟਤੇ ਹੂਏ  ਹਾਥ ਖ਼ਜਾਲਤ ਕੇ ਪਸੀਨੇ ਸੇ ਤਰ ਹੂਏ , ਜਿਸੇ ਸੁਖਾਨੇ  ਕੇ ਲੀਏ  ਵੋਹ ਉਨਹੇਂ  ਉਪਰ ਹਵਾ  ਮੇਂ ਉੱਠਾ ਦੇਤਾ ਔਰ ਫਿਰ ਹਾਥ ਕੇ ਪੰਜੋਂ ਕੋ  ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਪਰ ਫੈਲਾਤਾ ਹੂਆ , ਇਕ ਤਸ਼ਨਜੀ ਕੈਫ਼ੀਅਤ ਮੇਂ ਅਪਨੀ ਆਂਖੋਂ ਕੀ ਫੈਲਤੀ ਫਟਤੀ ਹੋਈ ਪੁਤਲੀਉਂ ਕੋ ਸਾਮਨੇ  ਰੱਖ ਦੇਤਾ  ਔਰ ਫਿਰ ਉਂਗਲੀਓਂ ਕੇ ਬੀਚ ਮੇਂ ਸੇ ਝਾਂਕਤਾ.... ਇੰਦੂ ਕਾ ਮਰਮਰੀ ਜਿਸਮ ਖ਼ੁਸ਼ ਰੰਗ ਔਰ ਗੁਦਾਜ਼ ਸਾਮਨੇ  ਪੜਾ ਹੋਤਾ। ਇਸਤਮਾਲ ਕੇ ਲੀਏ  ਪਾਸ, ਅਬਤਜ਼ਾਲ ਕੇ ਲੀਏ  ਦੂਰ.... ਕਭੀ ਜਬ ਇੰਦੂ ਕੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਹੋ ਜਾਤੀ ਤੋ ਇਸ ਕਿਸਮ ਕੇ ਫ਼ਿਕਰੇ ਹੋਤੇ....

‘‘ਹਾਏ ਜੀ ਘਰ ਮੇਂ ਛੋਟੇ ਬੜੇ ਹੈਂ। ਵੋਹ ਕਿਆ ਕਹਿਨਗੇ?’’

ਮਦਨ ਕਹਿਤਾ। ‘‘ਛੋਟੇ ਸਮਝਤੇ ਨਹੀਂ.... ਬੜੇ ਅਨਜਾਨ ਬਨ ਜਾਤੇ ਹੈਂ।’’

ਇਸੀ ਦੌਰਾਨ ਮੇਂ ਬਾਬੂ ਧਨੀ ਰਾਮ ਕੀ ਤਬਦੀਲੀ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਹੋ ਗਈ। ਵਹਾਂ ਵੋਹ ਰੇਲਵੇ ਮਿਲ ਸਰਵਿਸ ਮੇਂ ਸਿਲੇਕਸ਼ਨ ਗ੍ਰੇਡ ਕੇ ਹੈੱਡ ਕਲਰਕ ਹੋ ਗਏ। ਇਤਨਾ ਬੜਾ ਕਵਾਰਟਰ ਮਿਲਾ ਕਿ ਇਸ ਮੇਂ ਆਠ ਕੁਨਬੇ ਰਹਿ ਸਕਤੇ ਥੇ ਲੇਕਿਨ ਬਾਬੂ ਧਨੀ ਰਾਮ ਉਸ ਮੇਂ ਅਕੇਲੇ ਹੀ ਟਾਂਗੇਂ ਫੈਲਾਏ ਖੜੇ ਰਹਿਤੇ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਵੋਹ ਬਾਲ ਬਚੋਂ ਸੇ ਕਭੀ ਅਲਾਹਿਦਾ ਨਹੀਂ ਹੂਏ  ਥੇ। ਸਖ਼ਤ ਘਰੇਲੂ ਕਿਸਮ ਕੇ ਆਦਮੀ। ਆਖ਼ਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਂ ਉਸ ਤਨਹਾਈ ਨੇ ਉਨ ਕੇ ਦਿਲ ਮੇਂ ਵਹਿਸ਼ਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਲੇਕਿਨ ਮਜਬੂਰੀ ਥੀ, ਬੱਚੇ ਸਬ ਦਿੱਲੀ ਮੇਂ ਮਦਨ ਔਰ ਇੰਦੂ ਕੇ ਪਾਸ ਥੇ ਔਰ ਵਹੀਂ ਸਕੂਲ ਮੇਂ ਪੜ੍ਹਤੇ ਥੇ। ਸਾਲ ਕੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਸੇ ਪਹਿਲੇ ਉਨਹੇਂ  ਬੀਚ ਮੇਂ ਉਠਾਨਾ ਉਨ ਕੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੇ ਲੀਏ  ਅੱਛਾ ਨਾ ਥਾ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੇ ਦਿਲ ਕੇ ਦੌਰੇ ਪੜਨੇ ਲੱਗੇ।

ਬਾਰੇ ਗਰਮੀ ਕੀ ਛੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਂ। ਇਨ ਕੇ ਬਾਰ ਬਾਰ ਲਿਖਨੇ  ਪਰ ਮਦਨ ਨੇ ਇੰਦੂ ਕੋ ਕੁੰਦਨ, ਪਾਸ਼ੀ ਔਰ ਦੁਲਾਰੀ ਕੇ ਸਾਥ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਭੇਜ ਦਿਆ.... ਧਨੀ ਰਾਮ ਕੀ ਦੁਨੀਆ ਚਮਕ ਉੱਠੀ। ਕਹਾਂ ਉਨਹੇਂ ਦਫ਼ਤਰ ਕੇ ਕਾਮ ਕੇ ਬਾਅਦ ਫ਼ੁਰਸਤ ਹੀ ਫ਼ੁਰਸਤ ਥੀ ਔਰ ਕਹਾਂ ਅਬ ਕਾਮ ਹੀ ਕਾਮ ਥਾ। ਬੱਚੇ ਬਚੋਂ ਹੀ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਹਾਂ ਕੱਪੜੇ  ਉਤਾਰਤੇ ਹੈਂ ਵਹੀਂ ਪੜੇ ਰਹਿਨੇ  ਦੇਤੇ ਔਰ ਬਾਬੂ ਜੀ ਇਨਹੇਂ ਸਮੇਟਤੇ ਫਿਰਤੇ। ਆਪਨੇ  ਮਦਨ ਸੇ ਦੂਰ ਅਲਸਾਨੀ ਹੋਈ ਰਤੀ, ਇੰਦੂ ਤੋ ਆਪਨੇ  ਪਹਿਨਾਵੇ ਤੱਕ ਸੇ ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਹੋ ਗਈ ਥੀ। ਵੋਹ ਰਸੋਈ ਮੇਂ ਯੂੰ ਫਿਰਤੀ ਥੀ ਜੈਸੇ ਕਾਂਜੀ ਹਾਊਸ ਮੇਂ ਗਾਏ, ਬਾਹਰ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਮੂੰਹ ਉੱਠਾ ਉੱਠਾ ਕਰ ਆਪਨੇ  ਮਾਲਿਕ ਕੋ ਢੂੰਡਾ ਕਰਤੀ ਹੋ। ਕਾਮ ਵਾਮ ਕਰਨੇ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵੋਹ ਕਭੀ ਅੰਦਰ ਟਰੰਕੋਂ ਪਰ ਲੇਟ ਜਾਤੀ। ਕਭੀ ਬਾਹਰ ਕਨੇਰ ਕੇ ਬੂਟੇ ਕੇ ਪਾਸ ਔਰ ਕਭੀ ਆਮ ਕੇ ਪੇੜ ਤਲੇ ਜੋ ਆਂਗਨ ਮੇਂ ਖੜਾ ਸੈਂਕੜੋਂ ਹਜ਼ਾਰੋਂ ਦਿਲੋਂ ਕੋ  ਥਾਮੇ ਹੂਏ  ਥਾ।

ਸਾਵਨ ਭਾਦੋਂ ਮੇਂ ਢਲਨੇ ਲੱਗਾ। ਆਂਗਨ ਮੇਂ ਸੇ ਬਾਹਰ ਕਾ ਦਰੀਚਾ ਖਿਲਤਾ ਤੋ ਕੰਵਾਰੀਆਂ, ਨਈ ਬਿਆਹੀ ਹੋਈ ਲੜਕੀਆਂ ਪੀਂਘ ਬੜ੍ਹਾਤੇ ਹੂਏ  ਗਾਤੀ... ਝੂਲਾ  ਕਨਤੇ ਡਾਰੋ ਰੇ ਉਮਰੀਆਂ.... ਔਰ ਫਿਰ ਗੀਤ ਕੇ ਬੋਲ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਦੋ ਝੂਲਤੀਂ ਔਰ ਦੋ ਝੂਲਾਤੀਂ ਔਰ ਕਹੀਂ ਚਾਰ ਮਲ ਜਾਤੀਂ ਭੂਲ  ਭਲਈਆਂ ਹੋ ਜਾਤੀਂ। ਅਧੇੜ ਉਮਰ ਕੀ ਬੂੜ੍ਹੀ ਔਰਤੇਂ ਇਕ ਤਰਫ਼ ਖੜੀ ਤਕਾ ਕਰਤੀਂ । ਇੰਦੂ ਕੋ ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤਾ ਜੈਸੇ ਵੋਹ ਭੀ ਇਨ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਜਭੀ ਵੋਹ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲੇਤੀ ਔਰ ਠੰਡੀ ਸਾਸੇਂ ਭਰਤੀ ਹੋਈ ਸੋ ਜਾਤੀ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਪਾਸ ਸੇ ਗੁਜ਼ਰਤੇ ਤੋ ਉਸੇ ਜਗਾਨੇ, ਉਠਾਨੇ ਕੀ ਜ਼ਰਾ ਭੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰਤੇ।

ਮੈਸੂਰ ਔਰ ਆਸਾਮ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਸੇ ਮੰਗਵਾਇਆ ਹੂਆ  ਬੀਰੋਜ਼ਾ ਮਹਿੰਗਾ ਪੜਤਾ ਥਾ ਔਰ ਲੋਗ ਇਸੇ ਮਹਿੰਗੇ ਦਾਮੋਂ ਖ਼ਰੀਦਨੇ ਕੋ ਤਿਆਰ ਨਾ ਥੇ। ਇਕ ਤੋ ਆਮਦਨੀ ਕਮ ਹੋ ਗਈ ਥੀ। ਇਸ ਪਰ ਮਦਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੁਕਾਨ ਔਰ ਉਸ ਕੇ ਸਾਥ ਵਾਲਾ ਦਫ਼ਤਰ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਘਰ ਚਲਾ ਆਤਾ। ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਉਸ ਕੀ ਸਾਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਯਹੀ ਹੋਤੀ ਕਿ ਸਬ ਖਾਏਂ  ਪੀਏਂ ਔਰ ਆਪਨੇ  ਆਪਨੇ  ਬਸਤਰੋਂ ਮੇਂ ਦੁਬਕ ਜਾਏਂ । ਜਬ ਵੋਹ ਖਾਤੇ ਵਕਤ ਖ਼ੁਦ ਥਾਲੀਆਂ ਉੱਠਾ ਉੱਠਾ ਕਰ ਬਾਪ ਔਰ ਬਹਿਨ ਕੇ ਸਾਮਨੇ  ਰਖਤਾ ਔਰ ਉਨ ਕੇ ਖਾ ਚੁੱਕਨੇ  ਕੇ ਬਾਅਦ ਝੂਠੇ ਬਰਤਨੋਂ ਕੋ ਸਮੇਟ ਕਰ ਨਲ ਕੇ ਨੀਚੇ ਰੱਖ ਦੇਤਾ। ਸਬ ਸਮਝਤੇ ਬਹ। ਭਾਬੀ ਨੇ ਮਦਨ ਕੇ ਕਾਨ  ਮੇਂ ਕੁਛ ਫੂੰਕਾ ਹੈ ਔਰ ਅਬ ਵੋਹ ਘਰ ਕੇ ਕਾਮ ਕਾਜ ਮੇਂ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੇਨੇ  ਲੱਗਾ ਹੈ। ਮਦਨ ਸਬ ਸੇ ਬੜਾ ਥਾ। ਕੁੰਦਨ ਇਸ ਸੇ ਛੋਟਾ ਔਰ ਪਾਸ਼ੀ ਸਬ ਸੇ ਛੋਟਾ। ਜਬ ਕੁੰਦਨ ਭਾਬੀ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਮੇਂ ਸਬ ਕੇ ਇਕ ਸਾਥ ਬੈਠ ਕਰ ਖਾਨੇ  ਪਰ ਇਸਰਾਰ ਕਰਤਾ ਤੋ ਬਾਪ ਧਨੀ ਰਾਮ ਵਹੀਂ ਡਾਂਟ ਦੇਤਾ।

‘‘ਖਾਓ ਤੁਮ। " ਵੋਹ ਕਹਿਤਾ ‘‘ ਵੋਹ ਭੀ ਖਾ ਲੇਂਗੇ " ਔਰ ਫਿਰ ਰਸੋਈ ਮੇਂ ਇਧਰ ਇਧਰ ਦੇਖਨੇ  ਲਗਤਾ ਔਰ ਜਬ ਬਹੂ ਖਾਨੇ  ਪੀਨੇ  ਸੇ ਫ਼ਾਰਗ਼ ਹੋ ਜਾਤੀ ਔਰ  ਬਰਤਨੋ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਮੁਤੱਵਜਾ ਹੋਤੀ ਤੋ ਬਾਬੂ ਧਨੀ ਰਾਮ ਉਸੇ ਰੋਕਤੇ ਹੂਏ  ਕਹਿਤੇ। ‘‘ਰਹਿਨੇ  ਦੇ ਬਹੂ ਬਰਤਨ ਸੁਬਾ ਹੋ ਜਾਏਂਗੇ।’’

ਇੰਦੂ ਕਹਿਤੀ ‘‘ਨਹੀਂ ਬਾਬੂ ਜੀ.... ਮੈਂ ਅਭੀ ਕੀਏ ਦੇਤੀ ਹੂੰ ਝਪਾਕੇ ਸੇ।’’

ਤਬ ਬਾਬੂ ਧਨੀ ਰਾਮ ਇਕ ਲਰਜ਼ਤੀ ਹੋਈ ਅਵਾਜ਼ ਮੇਂ ਕਹਿਤੇ ‘‘ਮਦਨ ਕੀ ਮਾਂ ਹੋਤੀ ਬਹੂ, ਤੋ ਯੇ ਸਬ ਤੁਮਹੇਂ ਨਾ ਕਰਨੇ ਦੇਤੀ। ....?" ਔਰ ਇੰਦੂ ਇਕ ਦਮ ਆਪਨੇ  ਹਾਥ ਰੋਕ ਲੀਤੀ।

ਛੋਟਾ ਪਾਸ਼ੀ ਭਾਬੀ ਸੇ ਸ਼ਰਮਾਤਾ ਥਾ। ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਸੇ ਕਿ ਦੁਲਹਨ ਕੀ ਗੋਦ ਝੱਟ ਸੇ ਹਰੀ ਹੋ, ਚਮਕੀ ਭਾਬੀ ਔਰ ਦਰਿਆ ਬਾਦ ਵਾਲੀ ਫੂਫੀ ਨੇ ਇਕ ਰਸਮ ਮੇਂ ਪਾਸ਼ੀ ਹੀ ਕੋ ਇੰਦੂ ਕੀ ਗੋਦ ਮੇਂ ਡਾਲਾ ਥਾ। ਜਬ ਸੇ ਇੰਦੂ ਉਸੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਉਰ ਬਲਕਿ ਅਪਨਾ ਬੱਚਾ ਸਮਝਨੇ  ਲੱਗੀ ਥੀ। ਜਬ ਭੀ ਵੋਹ ਪਿਆਰ ਸੇ ਪਾਸ਼ੀ ਕੋ ਆਪਨੇ  ਬਾਜ਼ੂਓਂ ਮੇਂ ਲੇਨੇ  ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਤੀ ਤੋ ਵੋਹ ਘਬਰਾ ਉਠਤਾ ਔਰ ਅਪਨਾ ਆਪ ਛੜਾ ਕਰ ਦੋ ਹਾਥ ਕੀ ਦੂਰੀ ਪਰ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਤਾ। ਦੇਖਤਾ ਔਰ ਹੰਸਤਾ ਰਹਿਤਾ। ਪਾਸ ਆਤਾ ਤੋ ਦੂਰ ਹਟਤਾ। ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਇਤਫ਼ਾਕ ਸੇ ਐਸੇ   ਮੇਂ ਬਾਬੂ ਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਹੀਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਤੇ ਔਰ ਪਾਸ਼ੀ ਕੋ ਡਾਂਟਤੇ  ਹੂਏ  ਕਹਿਤੇ ‘‘ਅਰੇ ਜਾ ਨਾ  .... ਭਾਬੀ ਪਿਆਰ ਕਰਤੀ ਹੈ ਅਭੀ ਸੇ ਮਰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤੂ ?’’ ਔਰ ਦੁਲਾਰੀ ਤੋ ਪਿੱਛਾ ਹੀ ਨਾ ਛੋੜਤੀ ਉਸ ਕਾ। ‘‘ਮੈਂ ਤੋ ਭਾਬੀ ਕੇ ਸਾਥ ਹੀ ਸੋਉਂਗੀ।’’ਕੇ ਇਸਰਾਰ ਨੇ ਬਾਬੂ ਕੱਜੀ ਕੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਜਨਾਰੋਧਨ ਜਗਾ ਦੀਆ ਥਾ। ਇਕ ਰਾਤ ਉਸ ਬਾਤ ਪਰ ਦੁਲਾਰੀ ਕੋ ਜ਼ੋਰ ਸੇ ਚੱਪਤ ਪੜੀ ਔਰ ਵੋਹ ਘਰ ਕੀ ਆਧੀ ਕੱਚੀ, ਆਧੀ ਪੱਕੀ ਨਾਲੀ ਮੇਂ ਜਾ ਗਿਰੀ। ਇੰਦੂ ਨੇ ਲਪਕਤੇ ਹੂਏ  ਪਕੜਾ ਤੋ ਸਿਰ ਸੇ ਦੁਪੱਟਾ ਅੜ ਗਿਆ। ਬਾਲੋਂ ਕੇ ਫੂਲ   ਔਰ ਚਿੜੀਆਂ, ਮਾਂਗ ਕਾ ਸਿੰਧੂਰ, ਕਾਨੋ ਕੇ ਕਰਨ ਫੂਲ   ਸਬ ਨੰਗੇ ਹੋ ਗਏ। ‘‘ਬਾਬੂ ਜੀ’’। ਇੰਦੂ ਨੇ ਸਾਂਸ ਖੀਂਚਤੇ ਹੂਏ  ਕਹਾ.... ਇਕ ਸਾਥ ਦੁਲਾਰੀ ਕੋ ਪਕੜਨੇ ਔਰ ਸਿਰ ਪਰ ਦੁਪੱਟਾ ਓੜ੍ਹਨੇ ਮੇਂ ਇੰਦੂ ਕੇ ਪਸੀਨੇ ਛੁੱਟ ਗਏ। ਉਸ ਬੇ ਮਾਂ ਬੱਚੀ ਕੋ ਛਾਤੀ ਸੇ ਲਗਾਏ ਹੂਏ  ਇੰਦੂ ਨੇ ਉਸੇ ਇਕ ਐਸੇ ਬਿਸਤਰ ਮੇਂ ਸੁਲਾ ਦੀਆ ਜਹਾਂ ਸਿਰਹਾਨੇ  ਹੀ ਸਿਰਹਾਨੇ , ਤਕੀ ਏ ਹੀ ਤਕੀਏ ਥੇ। ਨਾ ਕਹੀਂ ਪਾਇਨਤੀ ਥੀ ਨਾ ਕਾਠ ਕੇ ਬਾਜ਼ੂ। ਚੋਟ ਤੋ ਇਕ ਤਰਫ਼ ਕਹੀਂ ਕੋ ਚੁਭਨੇ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਭੀ ਨਾ ਥੀ। ਫਿਰ ਇੰਦੂ ਕੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੁਲਾਰੀ ਕੇ ਫੋੜੇ ਜੈਸੇ ਸਿਰ ਪਰ ਚਲਤੀ ਹੂਈ ਉਸੇ ਦੁਖਾ ਭੀ ਰਹੀ ਥੀਂ ਔਰ ਮਜ਼ਾ ਭੀ ਦੇ ਰਹੀ ਥੀਂ। ਦੁਲਾਰੀ ਕੇ ਗਾਲੋਂ ਪਰ ਬੜੇ ਬੜੇ ਔਰ ਪਿਆਰੇ ਪਿਆਰੇ ਗੜ੍ਹੇ ਪੜਤੇ ਥੇ। ਇੰਦੂ ਨੇ ਇਨ ਗੜ੍ਹੋਂ ਕਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੀਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ ‘‘ਹਾਏ ਰੀ ਮਨੀ! ਤੇਰੀ ਸਾਸ ਮਰੇ, ਕੈਸੇ ਗੜ੍ਹੇ ਪੜ ਰਹੇ ਹੈਂ ਗਾਲੋਂ ਪਰ....!’’

ਮਨੀ ਨੇ ਮਨੀ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ। ‘‘ਗੜ੍ਹੇ ਤੁਮਹਾਰੇ ਭੀ ਤੋ ਪੜਤੇ ਹੈਂ ਭਾਬੀ।’’

‘‘ਹਾਂ ਮਨੁ!’’ ਇੰਦੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਔਰ ਇਕ ਠੰਡਾ ਸਾਂਸ ਲਿਆ।

ਮਦਨ ਕੋ ਕਿਸੀ ਬਾਤ ਪਰ ਗ਼ੁੱਸਾ ਥਾ। ਵੋਹ ਪਾਸ ਹੀ ਖੜਾ ਸਬ ਸੁਨ ਰਹਾ ਥਾ। ‘‘ਮੈਂ ਤੋ ਕਹਿਤਾ ਹੂੰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇ ਅਛਾ ਹੀ ਹੈ।’’

‘‘ਕਿਉਂ ਅਛਾ ਕਿਉਂ ਹੈ?’’ ਇੰਦੂ ਨੇ ਪੂਛਾ।

‘‘ਹਾਂ.... ਨਾ ਉੱਗੇ ਬਾਂਸ ਨਾ ਬਜੇ ਬਾਂਸੁਰੀ.... ਸਾਸ ਨਾ ਹੋ ਤੋ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਤਾ।’’ ਇੰਦੂ ਨੇ ਏਕਾ ਇੱਕੀ ਖ਼ਫ਼ਾ ਹੋਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਤੁਮ ਜਾਉ ਜੀ ਸੋ ਰਹੋ ਜਾਕਿਰ.... ਬੜੇ ਆਏ ਹੋ.... ਆਦਮੀ ਜੀਤਾ ਹੈ ਤੋ ਲੜਤਾ ਹੈ ਨਾ? ਮਰ ਘੱਟ ਕੀ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਸੇ ਝਗੜੇ ਭਲੇ। ਜਾਉ ਨਾ ਰਸੋਈ ਮੇਂ ਤੁਮਹਾਰਾ ਕਿਆ ਕਾਮ?’’

ਮਦਨ ਖਸਿਆਨਾ ਹੋ ਕਰ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਬਾਬੂ ਧਨੀ ਰਾਮ ਕੀ ਡਾਂਟ ਸੇ ਬਾਕੀ ਬੱਚੇ  ਤੋ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਆਪਨੇ  ਆਪਨੇ  ਬਸਤਰੋਂ ਮੇਂ ਯੂੰ ਜਾ ਪੜੇ ਥੇ ਜੈਸੇ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਮੇਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਸਟਾਰਟ ਹੋਤੀ ਹੈਂ।।

ਲੇਕਿਨ ਮਦਨ ਵਹੀਂ ਖੜਾ ਰਹਾ। ਇਹਤਿਆਜ ਨੇ ਉਸੇ ਢੀਟ ਔਰ ਬੇ ਸ਼ਰਮ ਬਨਾ ਦੀਆ ਥਾ ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਵਕਤ ਜਬ ਇੰਦੂ ਨੇ ਭੀ ਉਸੇ ਡਾਂਟ ਦੀਆ ਤੋ ਵੋਹ ਰੋਹਾਂਸਾ  ਹੋ ਕਰ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਦੇਰ ਤੱਕ ਮਦਨ ਬਸਤਰ ਮੇਂ ਪੜਾ ਕਸਮਸਾਤਾ ਰਹਾ ਲੇਕਿਨ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੇ ਖ਼ਿਆਲ ਸੇ ਇੰਦੂ ਕੋ ਅਵਾਜ਼ ਦੇਨੇ  ਕੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਪੜਤੀ ਥੀ। ਉਸ ਕੀ ਬੇਸਬਰੀ ਕੀ ਹੱਦ ਹੋ ਗਈ ਥੀ। ਜਬ ਮਨੀ ਕੋ ਸੁਲਾਨੇ ਕੇ ਲੀਏ  ਇੰਦੂ ਕੀ ਲੋਰੀ ਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਨਾਈ ਦੀ....’’ਤੋ ਆ ਨਿੰਦਿਆ ਰਾਨੀ, ਬੁਰਾਈ ਮਸਤਾਨੀ।’’

ਵਹੀ ਲੋਰੀ ਜੋ ਦੁਲਾਰੀ ਮਨੀ ਕੋ ਸੁਲਾ ਰਹੀ ਥੀ, ਮਦਨ ਕੀ ਨੀਂਦ ਭਗਾ ਰਹੀ ਥੀ। ਆਪਨੇ  ਆਪ ਸੇ ਬੇਜ਼ਾਰ ਹੋ ਕਰ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਸੇ ਚਾਦਰ ਸਿਰ ਪਰ ਖੈਂਚ ਲੀ। ਸਫ਼ੈਦ ਚਾਦਰ ਕੇ ਸਿਰ ਪਰ ਲਪੇਟਨੇ ਔਰ ਸਾਂਸ ਕੇ ਬੰਦ ਕਰਨੇ ਸੇ ਖ਼ਾਹ ਮਖ਼ਵਾਹ ਇਕ ਮੁਰਦੇ ਕਾ ਤਸੱਵਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਦਨ ਕੋ ਯੂੰ ਲੱਗਾ ਜੈਸੇ ਵੋਹ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਔਰ ਉਸ ਕੀ ਦੁਲਹਨ ਇੰਦੂ ਉਸ ਕੇ ਪਾਸ ਬੈਠੀ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਸੇ ਸਿਰ ਪੇਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਦੀਵਾਰ ਕੇ ਸਾਥ ਕਲਾਈਆਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕਰ ਚੂੜੀਆਂ ਤੋੜ ਰਹੀ ਹੈ ਔਰ ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਲਪਕ ਜਾਤੀ ਹੈ ਔਰ ਬਾਂਹੀਂ ਉੱਠਾ ਉੱਠਾ ਕਰ ਅਗਲੇ ਮੁਹੱਲੇ ਕੇ ਲੋਗੋਂ ਸੇ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਰਤੀ ਹੈ। ‘‘ਲੋਗੋ! ਮੇਂ ਲੂਟ  ਗਈ ’’ਅਬ ਉਸੇ ਦੁਪੱਟੇ ਕੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ। ਕਮੀਜ਼ ਕੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ। ਮਾਂਗ ਕਾ ਸਿੰਧੂਰ, ਬਾਲੋਂ ਕੇ ਫੂਲ   ਔਰ ਚੂੜੀਆਂ, ਜਜ਼ਬਾਤ ਔਰ ਖ਼ਿਆਲਾਤ ਕੇ ਤੋਤੇ ਤੱਕ ਉੜ ਚੁੱਕੇ ਹੈਂ।

ਮਦਨ ਕੀ ਆਂਖੋਂ ਸੇ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਆਂਸੂ ਬਹਿ ਰਹੇ ਥੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਸੋਈ ਮੇਂ ਇੰਦੂ ਹੰਸ ਰਹੀ ਥੀ। ਪਲ ਭਰ ਮੇਂ ਆਪਨੇ  ਸੁਹਾਗ ਕੇ ਉਜੜਨੇ ਔਰ ਫਿਰ ਬੱਸ ਜਾਨੇ  ਸੇ ਬੇ ਖ਼ਬਰ। ਮਦਨ ਜਬ ਹਕਾਇਕ ਕੀ ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ ਵਾਪਿਸ ਆਇਆ ਤੋ ਆਂਸੂ ਪੋਂਛਤੇ ਹੂਏ  ਆਪਨੇ  ਇਸ ਰੋਨੇ  ਪਰ ਹੰਸਨੇ ਲੱਗਾ.... ਇਧਰ ਇੰਦੂ ਤੋ ਹੰਸ ਰਹੀ ਥੀ ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਕੀ ਹੰਸੀ ਦੱਬੀ ਦੱਬੀ ਥੀ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੇ ਖ਼ਿਆਲ ਸੇ ਵੋਹ ਕਭੀ ਉਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਮੇਂ ਨਾ ਹੰਸਤੀ ਥੀ ਜੈਸੇ ਖਲਖਲਾਹਟ ਕੋਈ ਨੰਗਾ ਪਨ ਹੈ, ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ, ਦੁਪੱਟਾ ਔਰ ਦੱਬੀ ਦੱਬੀ ਹੰਸੀ ਇਕ ਘੁੰਗਟ। ਫਿਰ ਮਦਨ ਨੇ ਇੰਦੂ ਕਾ ਇਕ ਖ਼ਿਆਲੀ ਬੁੱਤ ਬਨਾਇਆ ਔਰ ਉਸ ਸੇ ਬੀਸੀਉਂ ਬਾਤੇੰ ਕਰ ਡਾਲੀ। ਯੂੰ ਉਸ ਸੇ ਪਿਆਰ ਕਿਆ ਜੈਸੇ ਅਭੀ ਤੱਕ ਨਾ ਕਿਆ ਥਾ.... ਵੋਹ ਫਿਰ ਅਪਨੀ ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ ਲੋਟਾ ਜਿਸ ਮੇਂ ਸਾਥ ਕਾ ਬਿਸਤਰ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਲੇ ਸੇ ਅਵਾਜ਼ ਦੀ.... ਇੰਦੂ.... ਇਕ ਊਂਘ ਸੀ ਆਈ ਲੇਕਿਨ ਸਾਥ ਹੀ ਯੂੰ ਲਗਾ ਜੈਸੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕੀ ਰਾਤ ਵਾਲੀ, ਪੜੋਸੀ ਸਿਬਤੇ ਕੀ ਭੈਂਸ ਮਨਾ ਕੇ ਪਾਸ ਫੰਕਾਰਨੇ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਵੋਹ ਇਕ ਬੇ ਕੱਲੀ ਕੇ ਆਲਮ ਮੇਂ ਉੱਠਾ, ਫਿਰ ਰਸੋਈ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਤੇ , ਸਿਰ ਕੋ ਖਜਾਤੇ ਹੂਏ  ਦੋ ਤਿਨ ਜਮਾਈਆਂ ਲੇ ਕਰ ਲੇਟ ਗਿਆ.... ਸੌ ਗਿਆ....

ਮਦਨ ਜੈਸੇ ਕਾਨੂੰ ਕੋ ਕੋਈ ਸੰਦੇਸਾ ਦੇ ਕਰ ਸੋਇਆ ਥਾ। ਜਬ ਇੰਦੂ ਕੀ ਚੂੜੀਆਂ ਬਿਸਤਰ ਕੀ ਸਲੋਟੇਂ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨੇ ਸੇ ਖਨਕ ਉਠੀਂ ਤੋ ਵੋਹ ਭੀ ਹੜਬੜਾ ਕਰ ਉਠ ਬੈਠਾ। ਯੂੰ ਇਕ ਦੱਮ ਜਾਗਨੇ ਮੇਂ ਮੁਹੱਬਤ ਕਾ ਜਜ਼ਬਾ ਔਰ ਭੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਥਾ। ਪਿਆਰ ਕੀ ਕਰੋਟੋਂ ਕੋ ਤੋੜੇ ਬਗ਼ੈਰ ਆਦਮੀ ਸੋ ਜਾਏ ਔਰ ਏਕਾ ਇੱਕੀ ਉੱਠੇ ਤੋ ਮੁਹੱਬਤ ਦੱਮ ਤੋੜ ਦੇਤੀ ਹੈ। ਮਦਨ ਕਾ ਸਾਰਾ ਬਦਨ ਅੰਦਰ ਕੀ ਆਗ ਸੇ ਫਨਕ ਰਹਾ ਥਾ। ਔਰ ਯਹੀ ਉਸ ਕੇ ਗ਼ੁੱਸੇ ਕਾ ਕਰਨ ਬਨ ਗਿਆ। ਜਬ ਉਸ ਨੇ ਬੋਖਲਾਏ ਹੂਏ  ਅੰਦਾਜ਼ ਮੇਂ ਕਹਾ।

‘‘ਤੋ ਤੁਮ .... ਆਗੇਂ?’’

‘‘ਹਾਂ।’’

‘‘ਸੁਨੀ.... ਸੋ ਮਰ ਗਈ?’’

ਇੰਦੂ ਝੁਕੀ ਝੁਕੀ ਇਕ ਦੱਮ ਸਿੱਧੀ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ‘‘ਹਾਏ ਰਾਮ’’ ਉਸ ਨੇ ਹੈਬਤ ਪਰ ਉਂਗਲੀ ਰਖਤੇ ਹੂਏ  ਹਾਥ ਮਲਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਕਿਆ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ.... ਮਰੇ ਕਿਉਂ ਬਿਚਾਰੀ। ਮਾਂ ਬਾਪ ਕੀ ਇਕ ਨਾ ਹੀ ਬੇਟੀ।’’

‘‘ਹਾਂ.... ਮਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ।“ਭਾਭੀ ਕੀ ਇਕ ਹੀ ਨਦ।’’ ਔਰ ਇਕ ਦੱਮ ਤਹਕਮਾਨਾ ਲਹਿਜਾ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਤੇ ਹੂਏ  ਬੋਲਾ । ‘‘ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੂੰਹ ਮਤ ਲਗਾਉ ਉਸ ਚੁੜੇਲ ਕੋ।’’

‘‘ਕਿਉਂ ਉਸ ਮੇਂ ਕਿਆ ਪਾਪ ਹੈ?’’

‘‘ਯਹੀ ਪਾਪ ਹੈ’’ ਮਦਨ ਨੇ ਔਰ ਚੜਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਵੋਹ ਪਿੱਛਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਛੋੜਤੀ ਤੁਮਹਾਰਾ। ਜਬ ਦੇਖੋ ਜੋਂਕ  ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਮਟੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦਫ਼ਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ।’’

‘‘ਹਾ.... " ਇੰਦੂ ਨੇ ਮਦਨ ਕੀ ਚਾਰਪਾਈ ਪਰ ਬੀਠਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਬਹਨੋਂ ਔਰ ਬੀਟੀਉਂ ਕੋ ਯੂੰ ਤੋ ਧਤਕਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹਿਏ। ਬਿਚਾਰੀ ਦੋ ਦਿਨ ਕੀ ਮਹਿਮਾਨ।। ਆਜ ਨਹੀਂ ਤੋ ਕਲ। ਕਲ ਨਹੀਂ ਤੋ ਪਰਸੋਂ। ਇਕ ਦਿਨ ਤੋ ਚੱਲ ਹੀ ਦੇਗੀ।’’ ਉਸ ਕੇ ਬਾਅਦ ਇੰਦੂ ਕੁਛ ਕਹਿਨਾ ਚਾਹਤੀ ਥੀ ਲੇਕਿਨ ਵੋਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਕੀ ਆਂਖੋਂ ਕੇ ਸਾਮਨੇ  ਆਪਨੇ  ਮਾਂ ਬਾਪ, ਭਾਈ ਬਹਿਨ ਚਚਾ ਭੀ ਘੁਮ ਗਏ। ਕਭੀ ਵੋਹ ਭੀ ਉਨ ਕੀ ਦੁਲਾਰੀ ਥੀ। ਜੋ ਪਲਕ ਝਪਕਤੇ ਹੀ ਨਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਔਰ ਫਿਰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਉਸ ਕੇ ਨਕਾਲੇ ਜਾਨੇ ਕੀ ਬਾਤੀਂ ਹੋਨੇ ਲੱਗੇਂ। ਜੈਸੇ ਘਰ ਮੇਂ ਕੋਈ ਬੜੀ ਸੀ ਬਾਹਨੀ ਹੈ ਜਿਸ ਮੇਂ ਕੋਈ ਨਾਗਨ ਰਹਿਤੀ ਹੈ ਔਰ ਜਬ ਤੱਕ ਵੋਹ ਪਕੜ ਕਰ ਫੇਂਕ ਵਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਤੀ  ਘਰ ਕੇ ਲੋਗ ਆਰਾਮ ਕੀ ਨੀਂਦ ਸੋ ਨਹੀਂ ਸਕਤੇ। ਦੂਰ ਦੂਰ ਸੇ ਕੀਲਨੇ ਵਾਲੇ, ਲੱਥਨ ਕਰਨੇ ਵਾਲੇ, ਦਾਤ ਛੋੜਨੇ ਵਾਲੇ ਮਾਂਦਰੀ ਬਲਵਾਏ ਗਏ ਔਰ ਬੜੇ ਧਤੂਰੇ ਔਰ ਮੋਤੀ ਸਾਗਰ। ਆਖ਼ਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਸੇ ਲਾਲ ਆਂਧੀ ਆਈ ਜੋ ਸਾਫ਼ ਹੋਈ ਤੋ ਇਕ ਲਾਰੀ ਖੜੀ ਥੀ ਜਿਸ ਮੇਂ ਗੋਟੇ ਕਨਾਰੀ ਮੇਂ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ ਇਕ ਦੁਲਹਨ ਬੈਠੀ ਥੀ। ਪਿੱਛੇ ਘਰ ਮੇਂ ਇਕ ਸੁਰ ਪਰ ਵਜਤੀ ਹੋਈ ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਬੀਨ ਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਮਾਅਲੂਮ ਹੋ ਰਹੀ ਥੀ। ਫਿਰ ਇਕ ਧਚਕੇ ਕੇ ਸਾਥ ਲਾਰੀ ਚੱਲ ਦੀ।

ਮਦਨ ਨੇ ਕੁਛ ਬਰਾਫ਼ਰੋਖ਼ਤਗੀ ਕੇ ਆਲਮ ਮੇਂ ਕਿਹਾ.... ‘‘ ਤੁਮ ਔਰਤੇਂ ਬੜੀ ਚਾਲਾਕ ਹੋਤੀ ਹੋ। ਅਭੀ ਕੱਲ ਹੀ ਇਸ ਘਰ ਮੇਂ ਆਈ ਹੋ ਔਰ ਯਹਾਂ ਕੇ ਸਬ ਲੋਗ ਤੁਮਹੇਂ ਹਮ ਸੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਨੇ ਲੱਗੇ ਹੈਂ?’’

‘‘ਹਾਂ!’’ ਇੰਦੂ ਨੇ ਅਸਬਾਤ ਮੇਂ ਕਿਹਾ।

‘‘ਯੇ ਸਬ ਝੂਠ  ਹੈ.... ਯੇ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਤਾ।’’

‘‘ਤਮਹਾਰ ਮਤਲਬ ਹੈ ਮੈਂ ...’’

‘‘ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ ਯੇ ਸਬ .... ਹਾਂ!’’

‘‘ਅੱਛਾ ਜੀ?’’ ਇੰਦੂ ਨੇ ਆਂਖੋਂ ਮੇਂ ਆਂਸੂ ਲਾਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਯੇ ਸਬ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ ਮੇਰਾ?" ਔਰ ਇੰਦੂ ਉਠ ਕਰ ਆਪਨੇ  ਬਿਸਤਰ ਮੇਂ ਚਲੀ ਗਈ। ਔਰ ਸਿਰਹਾਨੇ  ਮੇਂ ਮੂੰਹ ਛੁਪਾ ਕਰ ਸਿਸਕੀਆਂ ਭਰਨੇ ਲੱਗੀ। ਮਦਨ ਉਸੇ ਮਨਾਨੇ ਵਾਲਾ ਹੀ ਥਾ ਕਿ ਇੰਦੂ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਉਠ ਕਰ ਮਦਨ ਕੇ ਪਾਸ ਆ ਗਈ ਔਰ ਸਖ਼ਤੀ ਸੇ ਉਸ ਕਾ ਹਾਥ ਪਕੜਤੇ ਹੂਏ  ਬੋਲੀ। ‘‘ਤੁਮ ਜੋ ਹਰ ਵਕਤ ਜਲੀ ਕੱਟੀ ਕਹਿਤੇ ਰਹਿਤੇ ਹੋ.... ਹੂਆ  ਕਿਆ ਹੈ ਤੁਮਹੇਂ?’’ " ਮੁਝੇ ਤੁਮ ਸੇ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਲੇਨਾ।’’

‘‘ਤੁਮਹੇਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਲੇਨਾ ਮੁਝੇ ਤੋ ਲੇਨਾ ਹੈ।’’ ਇੰਦੂ ਬੋਲੀ।" ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਲੇਨਾ ਹੈ" ਔਰ ਵੋਹ ਛੀਨਾ ਝਪਟੀ ਕਰਨੇ ਲੱਗੀ।

ਮਦਨ ਉਸੇ ਧਤਕਾਰਤਾ ਥਾ ਔਰ ਵੋਹ ਉਸ ਸੇ ਲਿਪਟ ਲਿਪਟ ਜਾਤੀ ਥੀ। ਵੋਹ ਉਸ ਮਛਲੀ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੀ ਜੋ ਬਹਾਉ ਮੇਂ ਬਹਿ ਜਾਨੇ  ਕੀ ਬਜਾਏ ਆਬਸ਼ਾਰ ਕੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰੇ ਕੋ ਕਾਟਤੀ ਹੋਈ ਉਪਰ ਹੀ ਉਪਰ ਪਹੁੰਚਨਾ ਚਾਹਤੀ ਹੋ।

ਚੁਟਕੀਆਂ ਲੀਤੇ ਹੂਏ , ਹਾਥ ਪਕੜਤੀ, ਰੋਤੀ ਹੰਸਤੀ ਵੋਹ ਕਹਿ ਰਹੀ ਥੀ....

‘‘ਫਿਰ ਮੁਝੇ ਫਾਫਾ ਕੁੱਟਨੀ ਕਹੋਗੇ?’’

‘‘ਵੋਹ ਤੋ ਸਭੀ ਔਰਤੇਂ ਹੋਤੀ ਹੈਂ।’’

‘‘ਠਹਿਰੋ.... ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਤੋ....’’ ਯੂੰ ਮਾਅਲੂਮ ਹੂਆ  ਜੈਸੇ ਇੰਦੂ ਕੋਈ ਗਾਲੀ ਦੇਨੇ ਵਾਲੀ ਹੋ.... ਔਰ ਉਸ ਨੇ ਮੂੰਹ ਮੇਂ ਕੁਛ ਮਨਮਨਾਇਆ   ਭੀ। ਮਦਨ ਨੇ ਮੁੜਤੇ ਹੂਏ  ਕਹਾ। ‘‘ਕਿਆ ਕਹਾ?’’ ਔਰ ਇੰਦੂ ਨੇ ਅਬ ਕੀ ਸੁਨਾਈ ਦੇਨੇ ਵਾਲੀ ਅਵਾਜ਼ ਮੇਂ ਦੁਹਰਾਇਆ। ਮਦਨ ਖਿਲਖਲਾ ਕਰ ਹੰਸ ਪੜਾ। ਅਗਲੇ ਹੀ ਲਮਹੇ ਇੰਦੂ ਮਦਨ ਕੇ ਬਾਜੂਉਂ ਮੇਂ ਥੀ ਔਰ ਕਹਿ ਰਹੀ ਥੀ ‘‘ਤੁਮ ਮਰਦ ਲੋਗ ਕਿਆ ਜਾਨੋ ?.... ਜਿਸ ਸੇ ਪਿਆਰ ਹੋਤਾ ਹੈ ਉਸ ਕੋ  ਸਭੀ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਪਿਆਰੇ ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤੇ ਹੈਂ। ਕਿਆ ਬਾਪ ਕਿਆ ਭਾਈ ਔਰ ਕਿਆ ਬਹਿਨ....’’ ਔਰ ਏਕਾ ਏਕੀ ਕਹੀਂ ਦੂਰ ਸੇ ਦੇਖਤੇ  ਹੂਏ  ਬੋਲੀ। ‘‘ਮੈਂ ਤੋ ਦੁਲਾਰੀ ਮਨੀ ਕਾ ਬਿਆਹ ਕਰੂੰਗੀ।’’

‘‘ਹੱਦ ਹੋ ਗਈ’’ ਮਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ‘‘ਅਭੀ ਇਕ ਹਾਥ ਕੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਔਰ ਬਿਆਹ ਕੀ ਸੋਚਨੇ ਲੱਗੇਂ।’’

‘‘ਤੁਮਹੇਂ ਇਕ ਹਾਥ ਕੀ ਲਗਤੀ ਹੈ ਨਾ?’’ ਇੰਦੂ ਬੋਲੀ ਔਰ ਫਿਰ ਆਪਨੇ  ਹਾਥ ਮਦਨ ਕੀ ਆਂਖੋਂ ਪਰ ਰਖਤੇ ਹੂਏ  ਕਹਿਨੇ  ਲੱਗੀ। ‘‘ਜ਼ਰਾ ਆਂਖੇਂ ਬੰਦ ਕਰੋ ਔਰ ਫਿਰ ਖੋਲੋ।’’ ਮਦਨ ਨੇ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਹੀ ਆਂਖੇਂ ਬੰਦ ਕਰਲੀਂ ਔਰ ਜਬ ਕੁਛ ਦੇਰ ਤੱਕ ਨਾ ਖੋਲੀਂ ਤੋ ਇੰਦੂ ਬੋਲੀ। ‘‘ਅਬ ਖੋਲੋ ਭੀ.... ਇਤਨੀ ਦੇਰ ਮੇਂ ਤੋ ਮੈਂ ਬੂੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਊਂਗੀ। ਜਭੀ ਮਦਨ ਨੇ ਆਂਖੇਂ ਖੋਲ ਦੀਂ। ਲਮਹਾ ਭਰ ਕੇ ਲੀਏ  ਇਸੇ ਯੂੰ ਲੱਗਾ ਜੈਸੇ ਸਾਮਨੇ  ਇੰਦੂ ਨਹੀਂ ਮਨੀ ਬੈਠੀ ਹੈ ਔਰ ਵੋਹ ਖੋ ਸਾ ਗਿਆ। ਬਲਕਿ ਮੌਕਾ ਨਾ ਪਾ ਕਰ ਉਸ ਸ਼ਲਵਾਰ ਕੋ  ਜੋ ਬਹੂ ਧੋਤੀ ਸੇ ਬਦਲ ਆਤੀ ਔਰ ਜਿਸੇ ਵੋਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਪਨੀ ਸਾਸ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਨੇ  ਸੰਦਲ ਕੇ ਸੰਦੂਕ  ਪਰ ਫੈਂਕ ਦੇਤੀ, ਉੱਠਾ ਕਰ ਖੂੰਟੀ ਪਰ ਲਟਕਾ ਦੇਤੀ । ਏਸੇ ਮੇਂ ਉਨਹੇਂ  ਸਬ ਸੇ ਨਜਰੇਂ ਬਚਾਨਾ ਪੜਤੀ ਲੇਕਿਨ ਅਭੀ ਸ਼ਲਵਾਰ ਕੋ ਸਮੇਟ ਕਰ ਮੁੜਤੇ ਹੀ ਤੋ ਨੀਚੇ ਕੋਨੇ ਮੇਂ ਨਿਗਾਹ ਬਹੂ ਕੇ ਮਹਿਰਮ ਪਰ ਪੜ ਜਾਤੀ। ਤਬ ਉਨ ਕੀ ਹਿੰਮਤ ਜਵਾਬ ਦੇ ਜਾਤੀ ਔਰ ਵੋਹ ਸ਼ਤਾਬੀ ਕਮਰੇ ਸੇ ਨਿਗਲ ਭਾਗਤੇ। ਜੈਸੇ ਸਾਂਪ ਕਾ ਬੱਚਾ ਬਿਲ  ਸੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ ਹੋ। ਫਿਰ ਬਰਆਮਦੇ ਮੇਂ ਉਨ ਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਨਾਈ ਦੇਨੇ  ਲੱਗੀ। ਓਮ ਨਮੋਮ ਭੋਤੇ ਦਾ ਸੌ ਦੀਵਾ....

ਅੜੋਸ ਪੜੋਸ ਕੀ ਔਰਤੋਂ ਨੇ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਕੀ ਦਾਸਤਾਨੇਂ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ  ਪਹੁੰਚਾ ਦੀ ਥੀਂ। ਜਬ ਕੋਈ ਔਰਤ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੇ ਸਾਮਨੇ  ਬਹੂ ਕੇ ਪਿਆਰੇ ਪਨ ਔਰ ਸੁਡੌਲ ਜਿਸਮ ਕੀ ਬਾਤੇਂ ਕਰਤੀ ਤੋ ਵੋਹ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਸੇ ਫੂਲ  ਜਾਤੇ ਔਰ ਕਹਿਤੇ ‘‘ਹਮ ਤੋ ਧੰਨ  ਹੋ ਗਏ, ਅੰਮੀ ਚੰਦ ਕੀ ਮਾਂ! ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਹਮਾਰੇ ਘਰ ਮੇਂ ਭੀ ਕੋਈ ਸਿਹਤ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਆਇਆ।’’ ਔਰ ਯੇ ਕਹਿਤੇ ਹੂਏ  ਉਨ ਕੀ ਨਗਾਹੇਂ ਕਹੀਂ ਦੂਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਤੀਂ । ਜਹਾਂ ਦਿਕ ਕੇ ਆਰਜ਼ੇ ਥੇ। ਦਵਾਈ ਕੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀਆਂ, ਅਸਪਤਾਲ ਕੀ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਯਾ ਚੀਵਨਟੀਉਂ ਕੇ ਬਲ, ਨਿਗਾਹ ਕਰੀਬ ਆਤੀ ਤੋ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਗਦਰਾਏ ਹੂਏ  ਜਿਸਮ ਵਾਲੇ ਕਈ ਬੱਚੇ ਬਗ਼ਲ ਮੇਂ ਜਾਂਘ ਪਰ, ਗਰਦਨ ਪਰ ਚੜ੍ਹਤੇ ਉਤਰਤੇ  ਹੂਏ  ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਤੇ ਔਰ ਐਸਾ ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤਾ ਜੈਸੇ ਅਭੀ ਔਰ ਆ ਰਹੇ ਹੈਂ। ਪਹਿਲੂ ਪਰ ਲੇਟੀ ਹੋਈ ਬਹੂ ਕੀ ਕਮਰ ਜ਼ਮੀਨ ਕੇ ਸਾਥ ਔਰ ਕੋਲ੍ਹੇ ਛੱਤ ਕੇ ਸਾਥ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹੈਂ ਔਰ ਵੋਹ ਧੜਾ ਧੜ ਬੱਚੇ ਜਨਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਔਰ ਇਨ ਬਚੋਂ ਕੀ ਉਮਰ ਮੇਂ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਬੜਾ ਹੈ ਨਾ ਛੋਟਾ। ਸਭੀ ਇਕ ਸੇ.... ਜੁੜਵਾਂ.... ਤਵਾਮ .... ਓਮ ਨਮੋ ਭਗੋਤੇ....

ਆਸ ਪਾਸ ਕੇ ਸਬ ਲੋਗ ਜਾਨ ਗਏ ਥੇ। ਇੰਦੂ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੀ ਚਹੇਤੀ ਬਹੂ ਹੈ। ਚੁਨਾਂਚਿ ਦੁੱਧ ਔਰ ਛਾਛ ਕੇ ਮਟਕੇ ਧਨੀ ਰਾਮ ਕੇ ਘਰ ਆਨੇ ਲੱਗੇ ਔਰ ਫਿਰ ਇਕ ਦੱਮ ਸਲਾਮ ਦੀਨ ਗੁੱਜਰ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਸ਼ ਕਰਦੀ। ਇੰਦੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ‘‘ਬੀਬੀ ਮੇਰਾ ਬੇਟਾ ਆਰ। ਐਮ। ਇਸ ਮੇਂ ਕੁਲੀ ਰਖਵਾ ਦੋ। ਅੱਲ੍ਹਾ ਤੁਮ ਕੋ ਇੱਛਾ ਦੇਗਾ। ‘‘ ਇੰਦੂ ਕੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕੀ ਦੇਰ ਥੀ ਕਿ ਸਲਾਮ ਦੀਨ ਕਾ ਬੇਟਾ ਨੋਕਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਵੋਹ ਭੀ ਸਾਰਟਰ, ਜੋ ਨਾ ਹੋ ਸਕਾ ਉਸ ਕੀ ਕਿਸਮਤ, ਆਸਾਮੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾ ਥੀਂ।

ਬਹੂ ਕੇ ਖਾਨੇ  ਪੀਨੇ  ਔਰ ਉਸ ਕੀ ਸਿਹਤ ਕਾ ਬਾਬੂ ਜੀ ਖ਼ਿਆਲ ਰਖਤੇ ਥੇ। ਦੁੱਧ ਪੀਨੇ  ਸੇ ਇੰਦੂ ਕੋ   ਚਿੜ ਥੀ। ਵੋਹ ਰਾਤ ਕੇ ਵਕਤ ਖ਼ੁਦ ਦੁੱਧ ਕੋ ਬਾਲਾਈ ਮੇਂ ਫੈਂਟ, ਗਲਾਸ ਮੇਂ ਡਾਲ, ਬਹੂ ਕੋ ਪਲਾਨੇ ਕੇ ਲੀਏ  ਉਸ ਕੀ ਖੱਟੀਆ ਕੇ ਪਾਸ ਆ ਜਾਤੇ। ਇੰਦੂ ਆਪਨੇ  ਆਪ ਕੋ ਸਮੇਟਤੇ ਹੂਏ  ਉਠਤੀ ਔਰ ਕਹਿਤੀ।’’ਨਹੀਂ ਬਾਬੂ ਜੀ ਮੁਝ  ਸੇ ਨਹੀਂ ਪੀਆ ਜਾਤਾ।’’

‘‘ਤੇਰਾ ਤੋ ਸਸੁਰ ਭੀ ਪੀਏਗਾ। ‘‘ ਵੋਹ ਮਜ਼ਾਕ ਸੇ ਕਹਿਤੇ।

‘‘ਤੋ ਫਿਰ ਆਪ ਪੀ ਲੀਜੀਏ  ਨਾ।’’ ਇੰਦੂ ਹੰਸਤੀ ਹੋਈ ਜਵਾਬ ਦੇਤੀ ਔਰ ਬਾਬੂ ਜੀ ਇਕ ਮਸਨੂਈ ਗ਼ੁੱਸੇ ਸੇ ਬਰਸ ਪੜਤੇ। ‘‘ ਤੂ  ਚਾਹਤੀ ਹੈ ਬਾਅਦ ਮੇਂ ਤੇਰੀ ਭੀ ਵਹੀ ਹਾਲਤ ਹੋ ਜੋ ਤੇਰੀ ਸਾਸ ਕੀ ਹੋਈ?’’

"ਹੂੰ.... ਹੂੰ...." ਇੰਦੂ ਲਾਡ ਸੇ ਰੂਠਨੇ ਲੱਗੀ। ਆਖ਼ਿਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰੂਠਤੀ। ਵੋਹ ਲੋਗ ਨਹੀਂ ਰੂਠਤੇ ਜਿਨ੍ਹੀਂ ਮਨਾਨੇ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋ ਲੇਕਿਨ ਯਹਾਂ ਮਨਾਨੇ ਵਾਲੇ ਸਬ ਥੇ, ਰੂਠਨੇ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ। ਜਬ ਇੰਦੂ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੇ ਹਾਥ ਸੇ ਗਲਾਸ ਨਾ ਲੀਤੀ ਤੋ ਵੋਹ ਇਸੇ ਖੱਟੀਆ ਕੇ ਪਾਸ ਸਿਰਹਾਨੇ  ਕੇ ਨੀਚੇ ਰੱਖ ਦੇਤੇ.... ਔਰ ‘‘ਲੇ ਯੇ ਪੜਾ ਹੈ’’ , ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੈ ਤੋ ਪੀ .... ਨਹੀਂ ਮਰਜ਼ੀ ਤੋ ਨਾ ਪੀ....’’ ਕਹਿਤੇ ਹੂਏ  ਚੱਲ ਦੇਤੇ।

ਆਪਨੇ  ਬਿਸਤਰ ਪਰ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਧਨੀ ਰਾਮ ਦੁਲਾਰੀ ਮਨੀ ਕੇ ਪਾਸ ਖੇਲਨੇ ਲਗਤੇ। ਦੁਲਾਰੀ ਕੋ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੇ ਨੰਗੇ ਪਿੰਡੇ ਕੇ ਸਾਥ ਪਿੰਡਾ ਘਸਾਨੇ ਔਰ ਫਿਰ ਪੇਟ ਪਰ ਮੂੰਹ ਰੱਖ ਕਰ ਫਨਕੜਾ ਫਲਾਨੇ  ਕੀ ਆਦਤ ਥੀ। ਆਜ ਜਬ ਬਾਬੂ ਜੀ ਔਰ ਮਨੀ ਯੇ ਖੇਲ ਖੇਲ ਰਹੇ ਥੇ। ਹੰਸ ਹੰਸਾ ਰਹੇ ਥੇ, ਤੋ ਮਨੀ ਨੇ ਭਾਬੀ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਤੇ  ਹੂਏ  ਕਹਾ। ‘‘ਦੁੱਧ ਤੋ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਏਗਾ ਬਾਬੂ ਜੀ। ਭਾਬੀ ਤੋ ਪੀਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ।’’

‘‘ਪੀਏਗੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪੀਏਗੀ ਬੇਟਾ....’’ ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਦੂਸਰੇ ਹਾਥ ਸੇ ਪਾਸ਼ੀ ਕੋ ਲਿਪਟਾਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਔਰਤੇਂ ਘਰ ਕੀ ਕਿਸੀ ਚੀਜ਼ ਕੋ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਤੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਤੀਂ ।’’

ਅਭੀ ਯੇ ਫ਼ਿਕਰਾ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੇ ਮੂੰਹ ਹੀ ਮੇਂ ਹੋਤਾ ਕਿ ਇਕ ਤਰਫ਼ ਸੇ ‘‘ਹਸ਼.... ਹੈ ਖ਼ਸਮ ਖਾਲੀ’’ ਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਨੇ ਲਗਤੀ। ਪਤਾ ਚਲਤਾ ਬਹੂ ਬਿੱਲੀ ਕੋ ਭਗਾ ਰਹੀ ਹੈ ਔਰ ਫਿਰ ਗ਼ਟ ਗ਼ਟ ਸੀ ਸੁਨਾਏ ਦੇਤੀ ਔਰ ਸਬ ਜਾਨ ਲੀਤੇ ਬਹੂ.... ਭਾਬੀ ਨੇ ਦੁੱਧ ਪੀ ਲਿਆ। ਮੇਂ ਦੇਰ ਕੇ ਬਾਅਦ ਕੁੰਦਨ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੇ ਪਾਸ ਆਤਾ ਔਰ ਕਹਿਤਾ ‘‘ਬਾਊ ਜੀ.... ਭਾਬੀ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ।’’।

‘‘ਹਾਈਂ?’’ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕਹਿਤੇ ਔਰ ਫਿਰ ਉਠ ਕਰ ਅੰਧੇਰੇ ਮੇਂ ਦੂਰ ਉਸੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਨੇ  ਲਗਤੇ ਜਿਧਰ ਬਹੂ ਕੀ ਚਾਰਪਾਈ ਪੜੀ ਹੋਤੀ। ਕੁਛ ਦੇਰ ਯੂੰ ਹੀ ਬੈਠੇ ਰਹਿਨੇ  ਕੇ ਬਾਅਦ ਵੋਹ ਫਿਰ ਲੇਟ ਜਾਤੇ ਔਰ ਕੁਛ ਸਮਝਤੇ ਹੂਏ  ਕੁੰਦਨ ਸੇ ਕਹਿਤੇ। ‘‘ਜਾ.... ਤੋ ਸੋ ਜਾ.... ਵੋਹ ਭੀ ਸੋ ਜਾਏਗੀ ਆਪਨੇ  ਆਪ।’’

ਔਰ ਫਿਰ ਲੇਟਤੇ   ਹੂਏ  ਬਾਬੂ ਧਨੀ ਰਾਮ ਆਸਮਾਨ ਪਰ ਖੁੱਲੇ ਹੂਏ  ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਕੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਕੋ ਦੇਖਨੇ ਲਗਤੇ ਔਰ ਆਪਨੇ  ਮਨ ਮੇਂ ਭਗਵਾਨ ਸੇ ਪੂਛਤੇ....’’ ਚਾਂਦੀ ਕੇ ਇਨ ਖਿਲਤੇ  ਬੰਦ ਹੂਏ  ਹੂਏ  .... ਫੂਲੋਂ ਮੇਂ ਮੇਰਾ ਫੂਲ   ਕਹਾਂ ਹੈ ?’’ ਔਰ ਫਿਰ ਪੂਰਾ ਆਸਮਾਨ ਉਨਹੇਂ  ਦਰਦ ਕਾ ਏਕ ਦਰਿਆ ਦਿਖਾਈ ਦੇਨੇ  ਲਗਤਾ ਔਰ ਕਾਨੋਂ  ਮੇਂ ਮੁਸਲਸਲ ਏਕ ਹਾਉ ਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਨਾਈ ਦੇਤੀ ਜਿਸੇ  ਸੁਨਤੇ  ਹੂਏ  ਵੋਹ ਕਹਿਤੇ। "ਜਬ ਸੇ ਦੁਨੀਆ ਬਨੀ ਹੈ ਇਨਸਾਨ ਕਿਤਨਾ ਰੋਇਆ ਹੈ!’’ ਔਰ ਰੋਤੇ ਰੋਤੇ ਸੋ ਜਾਤੇ।

ਇੰਦੂ ਕੇ  ਜਾਨੇ  ਸੇ ਬੀਸ ਪਚੀਸ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਮੇਂ ਮਦਨ ਨੇ ਵਾਵੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਾ । ਮੈਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕੀ ਰੋਟੀਆਂ ਖਾਤੇ ਖਾਤੇ ਤੰਗ ਆ ਗਿਆ ਹੂੰ। ਮੁਝੇ ਕਬਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰਦੇ ਕਾ ਦਰਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੈਸੇ ਦਫ਼ਤਰ ਕੇ ਲੋਗ ਛੁੱਟੀ ਕੀ ਅਰਜ਼ੀ ਕੇ ਸਾਥ ਡਾਕਟਰ ਕਾ ਸਰਟੀਫ਼ਕੀਟ ਭੇਜ ਦੇਤੇ ਹੈਂ। ਮਦਨ ਨੇ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੋ ਏਕ ਦੂਸਰੇ ਸੇ ਤਸਦੀਕ ਕੀ ਛੁੱਟੀ ਲਿਖਵਾ ਭੇਜੀ। ਇਸ ਪਰ ਭੀ ਜਬ ਕੁਛ ਨਾ ਹੂਆ  ਤੋ ਇਕ ਡਬਲ ਤਾਰ.... ਜਵਾਬੀ।

ਜਵਾਬੀ ਤਾਰ ਕੇ ਪੈਸੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੇਕਿਨ ਬਲਾ ਸੇ। ਇੰਦੂ ਔਰ ਬੱਚੇ ਲੋਟ ਆਏ ਥੇ। ਮਦਨ ਨੇ ਇੰਦੂ ਸੇ ਦੋ ਦਿਨ ਸੀਧੇ ਮੂੰਹ ਬਾਤ ਹੀ ਨਾ ਕੀ। ਯੇ ਦੁੱਖ ਭੀ ਇੰਦੂ ਹੀ ਕਾ ਥਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਮਦਨ ਕੋ ਅਕੇਲੇ ਮੇਂ ਪਾ ਕਰ ਵੋਹ ਪਕੜ ਬੈਠੀ ਔਰ ਬੋਲੀ। ‘‘ਇਤਨਾ ਮੂੰਹ ਫੁਲਾਏ  ਬੈਠੇ ਹੋ.... ਮੈਂ ਨੇ ਕਿਆ ਕੀਆ ਹੈ?’’

ਮਦਨ ਨੇ ਆਪਨੇ  ਆਪ ਕੋ ਛੁੜਾਤੇ ਹੂਏ  ਕਹਾ। ‘‘ਛੋੜ.... ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ ਮੇਰੀ  ਆਂਖੋਂ ਸੇ .... ਕਮੀ....’’

‘‘ਯਹੀ ਕਹਿਨੇ  ਕੇ ਲੀਏ  ਇਤਨੀ ਦੂਰ ਸੇ ਬਲਵਾਇਆ  ਹੈ ?’’

‘‘ਹਾਂ!’’

‘‘ਹਟਾਉ ਅਬ।’’

‘‘ਖ਼ਬਰਦਾਰ.... ਯੇ ਸਬ ਤੁਮਹਾਰਾ ਹੀ ਕਿਆ ਧਰਾ ਹੈ ਜੋ ਤੁਮ ਆਨਾ ਚਾਹਤੀ ਤੋ ਕਿਆ ਬਾਬੂ ਜੀ ਰੋਕ ਲੀਤੇ?’’

ਇੰਦੂ ਨੇ ਬੇ ਬੱਸੀ ਸੇ ਕਿਹਾ। ‘‘ਹਾਏ ਜੀ.... ਤੁਮ ਬਚੋਂ ਕੀ ਸੀ ਬਾਤੇਂ ਕਰਤੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਉਨਹੇਂ ਭਲਾ ਕੈਸੇ  ਕਹਿ ਸਕਤੀ ਥੀ? ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤੋ ਤੁਮ ਨੇ ਮੁਝੇ ਬੁਲਵਾ ਕਰ ਬਾਬੂ ਜੀ ਪਰ ਤੋ ਬੜਾ ਜੁਲਮ ਕੀਆ ਹੈ।’’

‘‘ਕਿਆ  ਮਤਲਬ ?’’

‘‘ਮਤਲਬ ਕੁਛ੍ਹ ਨਹੀਂ.... ਉਨ ਕਾ ਜੀ ਬਹੂਤ ਲੱਗਾ ਹੂਆ  ਥਾ ਬਾਲ ਬਚੋਂ ਮੇਂ।’’

‘‘ਔਰ ਮੇਰਾ ਜੀ?’’

‘‘ਤੁਮਹਾਰਾ ਜੀ?  .... ਤੁਮ ਤੋ ਕਹੀਂ ਭੀ ਲੱਗਾ ਸਕਤੇ ਹੋ।" ਇੰਦੂ ਨੇ ਸ਼ਰਾਰਤ ਸੇ ਕਿਹਾ ਔਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇ ਮਦਨ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਾ  ਕਿ ਉਸ ਕੀ ਮਦਾਫ਼ਾਤ ਕੀ ਸਾਰੀ ਕੋਤੇਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗੀਂ। ਯੂੰ ਭੀ ਉਸੇ ਕਿਸੀ ਅੱਛੇ ਸੇ ਬਹਾਨੇ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਥੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੰਦੂ ਕੋ ਪਕੜ ਕਰ ਸੀਨੇ ਸੇ ਲੱਗਾ ਲਿਆ। ਔਰ ਬੋਲਾ । ‘‘ਬਾਬੂ ਜੀ ਤੁਮ ਸੇ ਬਹੂਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਥੇ?’’

‘‘ਹਾਂ’’ ਇੰਦੂ ਬੋਲੀ। ‘‘ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਜਾਗੀ ਤੋ ਦੇਖਾ ਸਿਰਹਾਨੇ  ਖੜੇ ਮੁਝੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੈਂ।’’

‘‘ਯੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਤਾ।’’

‘‘ਅਪਨੀ ਕਸਮ!’’

‘‘ਅਪਨੀ ਕਸਮ ਨਹੀਂ.... ਮੇਰੀ ਕਸਮ ਖਾਓ।’’

‘‘ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਕਸਮ ਤੋ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਖਾਤੀ.... ਕੋਈ ਕੁਛ ਭੀ ਦੇ।’’

‘‘ਹਾਂ!’’ ਮਦਨ ਨੇ ਸੋਚਤੇ ਹੂਏ  ਕਹਾ। ‘‘ਕਿਤਾਬੋਂ ਮੇਂ ਇਸੇ ਸੈਕਸ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ।’’

‘‘ਸੈਕਸ?’’ ਇੰਦੂ ਨੇ ਪੁਛਾ ਵੋਹ ਕਿਆ ਹੋਤਾ ਹੈ?।

‘‘ਵਹੀ ਜੋ ਮਰਦ ਔਰ ਔਰਤ ਕੇ ਬੀਚ ਹੋਤਾ ਹੈ।’’

‘‘ਹਾਏ ਰਾਮ!’’ ਇੰਦੂ ਨੇ ਇਕ ਦੱਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਗੰਦੇ ਕਹੀਂ ਕੇ .... ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਆਈ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਐਸਾ ਸੋਚਤੇ ਹੂਏ ?’’

‘‘ਤੋ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੋ ਨਾ ਆਈ ਤੁਝੇ ਦੇਖਤੇ  ਹੂਏ ?’’

‘‘ਕਿਉਂ?’’ ਇੰਦੂ ਨੇ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦਾਰੀ ਕਰਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਵੋਹ ਅਪਨੀ ਬਹੂ ਕੋ ਦੇਖ ਕਰ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਂਗੇ।’’

‘‘ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ। ਜਬ ਬਹੂ ਤੁਮ ਜੈਸੀ  ਹੋ।’’

‘‘ਤੁਮਹਾਰਾ ਮਨ ਗੰਦਾ  ਹੈ ।" ਇੰਦੂ ਨੇ ਨਫ਼ਰਤ ਸੇ ਕਹਾ। ਇਸ ਲੀਏ  ਤੁਮਹਾਰਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਭੀ ਗੰਦੇ ਬਰੋਜ਼ੇ ਕਾ ਹੈ। ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਕਿਤਾਬੇਂ ਸਬ ਗੰਦਗੀ ਸੇ ਭਰੀ ਪੜੀ ਹੈਂ। ਤੁਮਹੇਂ ਔਰ ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਕਿਤਾਬੋਂ ਕੋ ਇਸ ਕੇ ਸਿਵਾ  ਕੁਛ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਏਸੇ ਤੋ ਜਬ ਮੇਂ ਬੜੀ ਹੋ ਗਈ ਥੀ ਤੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮੁਝ  ਸੇ ਅਧਿਕ ਪਿਆਰ ਕਰ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਆ ਥਾ। ਤੋ ਕਿਆ ਵੋਹ   ਭੀ.... ਵੋਹ ਥਾ ਨਗੋੜਾ.... ਜਿਸ ਕਾ ਤੁਮ ਅਭੀ ਨਾਮ ਲੇ ਰਹੇ ਥੇ।’’ ਔਰ ਫਿਰ ਇੰਦੂ ਬੋਲੀ। ‘‘ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੋ ਯਹਾਂ ਬੁਲਾ ਲੋ। ਉਨ ਕਾ ਵਹਾਂ ਜਰਾ ਭੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਲਗਤਾ। ਵੋਹ ਦੁਖੀ ਹੋਂਗੇ ਤੋ ਕਿਆ ਤੁਮ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਂਗੇ?’’

ਮਦਨ ਆਪਨੇ  ਬਾਪ ਸੇ ਬਹੂਤ ਪਿਆਰ ਕਰਤਾ ਥਾ। ਘਰ ਮੇਂ ਮਾਂ ਕੀ ਮੌਤ ਨੇ ਬੜਾ ਹੋਨੇ  ਕੇ ਕਾਰਨ ਸਬ ਸੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਰ ਮਦਨ ਪਰ ਹੀ ਕਿਆ ਥਾ। ਉਸੇ ਅੱਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇ ਯਾਦ ਥਾ। ਮਾਂ ਕੇ ਬਿਮਾਰ ਰਹਿਨੇ  ਕੇ ਬਾਇਸ ਜਬ ਭੀ ਉਸ ਕੀ ਮੌਤ ਕਾ ਖ਼ਿਆਲ ਮਦਨ ਕੇ ਦਿਲ ਮੇਂ ਆਤਾ ਤੋ ਆਂਖੇਂ ਮੁੰਦ ਕਰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ.... ਓਮ ਨਮੋ ਭਗੋਤੇ ਦਾ ਸੋਵੀਵਾ। ਓਮ ਨਮੋ.... ਅਬ ਵੋਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹਤਾ ਥਾ ਕਿ ਬਾਪ ਕੀ ਛਤਰ ਛਾਇਆ ਭੀ ਸਿਰ ਸੇ ਉਠ ਜਾਏ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਪਰ ਏਸੇ ਮੇਂ ਜਬ ਕਿ  ਵੋਹ ਆਪਨੇ  ਕਾਰੋਬਾਰ ਕੋ ਭੀ ਜਮਾ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਥਾ। ਉਸ ਨੇ ਗ਼ੈਰ ਯਕੀਨੀ ਲਹਿਜੇ ਮੇਂ ਇੰਦੂ ਸੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਨਾ ਕਹਾ। ‘‘ਅਭੀ ਰਹਿਨੇ  ਦੋ ਬਾਬੂ ਕੋ। ਸ਼ਾਦੀ ਕੇ ਬਾਅਦ ਹਮ ਦੋਨੋਂ ਪਹਿਲੀ ਬਾਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕੇ ਸਾਥ ਮਿਲ ਸਕਤੇ ਹੈਂ।’’

ਤੀਸਰੇ ਚੌਥੇ ਰੋਜ਼ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕਾ ਆਂਸੂਉਂ ਮੇਂ ਡੁੱਬਾ ਹੂਆ  ਖ਼ਤ ਆਇਆ। ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਮਦਨ ਕੇ ਤਖ਼ਾਤਬ ਮੇਂ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਕੇ ਅਲਫ਼ਾਜ਼ ਸ਼ੋਰ ਪਾਨੀਓਂ ਮੇਂ ਧੁੱਲ ਗਏ ਥੇ। ਲਿਖਾ  ਥਾ। ‘‘ਬਹੂ ਕੇ ਯਹਾਂ ਹੋਨੇ  ਪਰ ਮੇਰੇ ਤੋ ਵਹੀ ਪੁਰਾਨੇ  ਦਿਨ ਲੋਟ  ਆਏ ਥੇ, ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਮਾਂ ਕੇ ਦਿਨ, ਜਬ ਹਮਾਰੀ ਨਈ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਈ ਥੀ ਤੋ ਵੋਹ ਭੀ ਐਸੀ ਹੀ ਅੱਲ੍ਹੜ ਥੀ। ਐਸੇ ਮੇਂ ਉਤਾਰੇ ਹੂਏ  ਕੱਪੜੇ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਫੈਂਕ ਦੇਤੀ। ਔਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਮੇਟਤੇ ਫਿਰਤੇ। ਵਹੀ ਸੰਦਲ ਕਾ ਸੰਦੂਕ, ਵਹੀ ਬੀਸਵੇਂ ਖ਼ਲਜਨ.... ਮੇਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਾ ਰਹਾ ਹੂੰ। ਆ ਰਹਾ ਹੂੰ। ਮੇਂ ਨਹੀਂ ਤੋ ਦਹੀ ਬੜੇ ਯਾ ਰਬੜੀ ਲਾ ਰਹਾ ਹੂੰ। ਅਬ ਘਰ ਮੇਂ ਕੋਈ ਨ੍ਹੀਂ। ਵੋਹ ਜਗ੍ਹਾ ਜਹਾਂ ਸੰਦਲ ਕਾ ਸੰਦੂਕ  ਪੜਾ ਥਾ, ਖ਼ਾਲੀ ਹੈ....’’ ਔਰ ਫਿਰ ਇਕ ਆਧ ਸਤਰ ਔਰ ਧੁੱਲ ਗਈ ਥੀ। ਆਖ਼ਿਰ ਮੇਂ ਲਿਖਾ  ਥਾ। ‘‘ਦਫ਼ਤਰ ਸੇ ਲੋਟਤੇ ਸਮੇ, ਯਹਾਂ ਕੇ ਬੜੇ ਬੜੇ ਅੰਧੇ ਕਮਰੋਂ ਮੇਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਤੇ ਹੂਏ  ਮੇਰੇ ਮਨ ਮੇਂ ਇਕ ਹੋਲ ਸਾ ਉਠਤਾ  ਹੈ। ....’’ ਔਰ ਫਿਰ.... ‘‘ਬਹੂ ਕਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਨਾ। ਉਸੇ ਕਿਸੀ ਐਸੀ ਵੈਸੀ ਦਾਆ ਕੇ ਹਵਾਲੇ ਮਤ ਕਰਨਾ।’’

ਇੰਦੂ ਨੇ ਦੋਨੋਂ ਹਾਥੋਂ ਸੇ ਚਿੱਠੀ ਪਕੜ ਲੀ। ਸਾਂਸ ਖੈਂਚ ਲੀ, ਆਂਖੇਂ ਫੈਲਾਤੀ ਸ਼ਰਮ ਸੇ ਪਾਨੀ ਪਾਨੀ ਹੋਤੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ। ‘‘ਮੈਂ  ਮਰ ਗਈ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੋ ਕੇਸੇ ਪਤਾ ਚੱਲ ਗਿਆ?’’

ਮਦਨ ਨੇ ਚਿੱਠੀ ਛੁੜਾਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਬਾਬੂ ਜੀ ਕਿਆ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ?.... ਦੁਨੀਆ ਦੇਖੀ ਹੈ। ਹਮੇਂ ਪੈਦਾ ਕਿਆ ਹੈ।"

‘‘ਹਾਂ ਮਗਰ।’’ ਇੰਦੂ ਬੋਲੀ। ‘‘ਅਭੀ ਦਿਨ ਹੀ ਕੇ ਹੂਏ  ਹੈਂ।’’ਔਰ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਤੇਜ਼ ਸੀ ਨਜ਼ਰ ਆਪਨੇ  ਪੇਟ ਪਰ ਡਾਲੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਭੀ ਬੜ੍ਹਨਾ ਭੀ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕਿਆ ਥਾ ਔਰ ਜੈਸੇ ਬਾਬੂ ਜੀ ਯਾ ਕੋਈ ਔਰ ਦੇਖ ਰਹਾ ਹੋ। ਉਸ ਨੇ ਸਾੜੀ ਕਾ ਪਲੂ  ਇਸ ਪਰ ਖੈਂਚ ਲਿਆ ਔਰ ਕੁਛ ਸੋਚਨੇ ਲੱਗੀ। ਜਭੀ ਏਕ ਚਮਕ ਸੀ ਉਸ ਕੇ ਚਿਹਰੇ ਪਰ ਆਈ ਔਰ ਵੋਹ ਬੋਲੀ।’’ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਸੁਸਰਾਲ ਸੇ ਸ਼ੀਰਨੀ ਆਏਗੀ।’’

‘‘ਮੇਰੀ ਸੁਸਰਾਲ?’’...." ਔਰ ਹਾਂ।" ਮਦਨ ਨੇ ਰਾਸਤਾ ਪਾਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਕਿਤਨੀ ਸ਼ਰਮ ਕੀ ਬਾਤ ਹੈ। ਅਭੀ ਛੇ ਆਠ ਮਹੀਨੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕੇ ਹੂਏ  ਹੈਂ ਔਰ ਚਲਾ ਆ ਰਹਾ ਹੈ। ‘‘ਔਰ ਉਸ ਨੇ ਇੰਦੂ ਕੇ ਪੇਟ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਿਆ।

ਮਦਨ ਕੀ ਟਾਂਗੇਂ ਅਭੀ ਤੱਕ ਕਾਂਪ ਰਹੀ ਥੀਂ। ਉਸ ਵਕਤ ਖ਼ੌਫ਼ ਸੇ ਨਹੀਂ.... ਤਸੱਲੀ ਸੇ।

‘‘ਚਲਾ ਆਇਆ ਹੈ ਯਾ ਤੁਮ ਲਾਏ ਹੋ?’’

‘‘ਤੁਮ.... ਯੇ ਸਬ ਕਸੂਰ ਤੁਮਹਾਰਾ ਹੈ। ਕੁਛ ਔਰਤੇਂ ਹੋਤੀ ਹੀ ਐਸੀ ਹੈਂ।’’

‘‘ਤੁਮਹੇਂ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ?’’

‘‘ਇਕ ਦੱਮ ਨਹੀਂ’’

‘‘ਕਿਉਂ?’’

‘‘ਚਾਰ ਦਿਨ ਤੋ ਮਜ਼ੇ ਲੇ ਲੀਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੇ।’’

‘‘ਕਿਆ ਯੇ ਜਿੰਦਗੀ ਕਾ ਮਜਾ ਨਹੀਂ?’’ ਇੰਦੂ ਨੇ ਸਦਮਾ ਜ਼ਦਾ ਲਹਿਜੇ ਮੇਂ ਕਿਹਾ। ਮਰਦ ਔਰਤ ਸ਼ਾਦੀ ਕਿਸ ਲੀਏ  ਕਰਤੇ ਹੈਂ? ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬਿਨ  ਮਾਂਗੇ ਦੇ ਦਿਆ ਨਾ? ਪੁੱਛੋ ਉਨ ਸੇ ਜਿਨ ਕੇ  ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ। ਫਿਰ ਵੋਹ ਕਿਆ ਕੁਛ ਕਰਤੀ ਹੈਂ।ਪੀਰੋਂ ਫ਼ਕੀਰੋਂ ਕੇ ਪਾਸ ਜਾਤੀ ਹੈਂ। ਸਮਾਧੀਉਂ, ਮਜਾਰੋਂ ਪਰ ਚੋਟੀਆਂ ਬਾਂਧਤੀ ਹੈਂ, ਸ਼ਰਮ ਵ ਹਯਾ ਤਜ ਕਰ ਦਰਿਆਉਂ ਕੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨੰਗੀ ਹੋ ਕਰ ਸਰਕੰਡੇ ਕਾਟਤੀ, ਸ਼ਮਸਾਨੋਂ ਮੇਂ ਮਸਾਂ ਜਗਾਤੀ।’’

‘‘ਅੱਛਾ! ਅੱਛਾ!’’ ਮਦਨ ਬੋਲਾ । ‘‘ਤੁਮ ਨੇ ਬਖਾਨ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਆ। ਔਲਾਦ ਕੇ ਲੀਏ  ਥੋੜੀ ਉਮਰ ਪੜੀ ਥੀ।?’’

‘‘ਹੋਗਾ ਤੋ!’’ ਇੰਦੂ ਨੇ ਸਰਜ਼ਨਸ਼ ਕੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਮੇਂ ਉਂਗਲੀ ਉਠਾਤੇ  ਹੂਏ  ਕਿਹਾ।’’ਜਬ ਤੁਮ ਇਸੇ ਹਾਥ ਭੀ ਮਤ ਲਗਾਨਾ। ਵੋਹ ਤੁਮਹਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਹੋਗਾ। ਤੁਮਹੇਂ ਤੋ ਇਸ ਕੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਕੇ ਦਾਦਾ ਕੋ ਬਹੂਤ ਹੈ। ਯੇ ਮੇਂ ਜਾਨਤੀ ਹੂੰ।’’

ਔਰ ਫਿਰ ਕੁਛ ਖ਼ਜਲ, ਕੁਛ ਸਦਮਾ ਜ਼ਦਾ ਹੋ ਕਰ ਇੰਦੂ ਨੇ ਅਪਨਾ ਮੂੰਹ ਦੋਨੋਂ ਹਾਥੋਂ ਸੇ ਛੁਪਾ ਲਿਆ। ਵੋਹ ਸੋਚਤੀ ਥੀ ਪੇਟ ਮੇਂ ਉਸ ਨਨ੍ਹੀ ਸੀ ਜਾਨ ਕੋ ਪਾਲੀਨੇ ਕੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਮੇਂ, ਉਸ ਜਾਨ ਕਾ ਹੋਤਾ ਸੋਤਾ ਥੋੜੀ ਬਹੂਤ ਹਮਦਰਦੀ ਤੋ ਕਰੇਗਾ ਹੀ ਲੇਕਿਨ ਮਦਨ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬੈਠਾ ਰਹਾ। ਇਕ ਲਫ਼ਜ਼ ਭੀ ਉਸ ਨੇ ਮੂੰਹ ਸੇ ਨਾ ਨਿਕਾਲਾ। ਇੰਦੂ ਨੇ ਚਿਹਰੇ ਪਰ ਸੇ ਹਾਥ ਉੱਠਾ ਕਰ ਬਦਨ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਾ ਔਰ ਹੋਨੇ  ਵਾਲੀ ਪਹਲੂਟਨ ਕੇ ਖ਼ਾਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਮੇਂ ਬੋਲੀ। ‘‘ ਵੋਹ ਤੋ ਜੋ ਕੁਛ ਮੇਂ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੂੰ ਸਬ ਪੀਛੇ ਹੋਗਾ। ਪਹਿਲੇ ਤੋ ਮੈਂ  ਬਚੂੰਗੀ ਹੀ ਨਹੀਂ.... ਮੁਝੇ ਬਚਪਨ ਸੇ ਵਹਿਮ ਹੈ ਇਸ ਬਾਤ ਕਾ।’’

ਮਦਨ ਭੀ ਜੈਸੇ ਖ਼ਾਇਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ.... ਯੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ‘‘ਚੀਜ਼’’ ਜੋ ਹਾਮਲਾ ਹੋ  ਜਾਨੇ ਕੇ ਬਾਅਦ ਔਰ ਭੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਮਰ ਜਾਏਗੀ? ਇਸ ਨੇ ਪਿੱਠ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਸੇ ਇੰਦੂ ਕੋ ਥਾਮ ਲਿਆ ਔਰ ਫਿਰ ਖੈਂਚ ਕਰ ਆਪਨੇ  ਬਾਜ਼ਉਂ ਮੇਂ ਲੇ ਆਇਆ ਔਰ ਬੋਲਾ । ‘‘ਤੁਝੇ ਕੁਛ ਨਾ ਹੋਗਾ ਇੰਦੂ.... ਮੈਂ  ਤੋ ਮੌਤ ਕੇ ਮੂੰਹ ਸੇ ਭੀ ਛੀਨ ਕਰ ਲੇ ਆਊਂ ਗਾ ਤੁਝੇ.... ਅਬ ਸਾਵਤਰੀ ਕੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਆ ਦਾਨ ਕੀ ਬਾਰੀ ਹੈ....’’

ਮਦਨ ਸੇ ਲਿਪਟ ਕਰ ਇੰਦੂ ਭੂਲ  ਹੀ ਗਈ ਕਿ ਉਸ ਕਾ ਅਪਨਾ ਭੀ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਹੈ....

ਉਸ ਕੇ ਬਾਅਦ ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਕੁਛ ਨਾ ਲਿਖਾ । ਅਲਬੱਤਾ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਸੇ ਏਕ ਸਾਰਟਰ ਆਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਨਾ ਬਿਤਾਇਆ ਕਿ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੋ ਫਿਰ ਸੇ ਦੌਰੇ ਪੜਨੇ ਲੱਗੇ ਹੈਂ। ਇਕ ਦੌਰੇ ਮੇਂ ਤੋ ਵੋਹ ਕਰੀਬ ਕਰੀਬ ਚੱਲ ਹੀ ਬਸੈ ਥੇ। ਮਦਨ ਡਰ ਗਿਆ। ਇੰਦੂ ਰੋਨੇ  ਲੱਗੀ। ਸਾਰਟਰ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਨੇ  ਕੇ ਬਾਅਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਦਨ ਨੇ ਆਂਖੇਂ ਮੁੰਦ ਲੀ  ਔਰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਮੇਂ ਪੜ੍ਹਨੇ ਲੱਗਾ.... ਓਮ ਨਮੋ ਭਗੋਤੇ....

ਦੂਸਰੇ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਮਦਨ ਨੇ ਬਾਪ ਕੋ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ.... ਬਾਬੂ ਜੀ! ਚਲੇ ਆਉ.... ਬੱਚੇ ਬਹੂਤ ਯਾਦ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਆਪ ਕੀ ਬਹੂ ਭੀ .... ‘‘ ਲੇਕਿਨ ਆਖ਼ਰੀ ਨੌਕਰੀ ਥੀ। ਆਪਨੇ  ਬੱਸ ਕੀ ਬਾਤ ਥੋੜੀ ਥੀ। ਧਨੀ ਰਾਮ ਕੇ ਖ਼ਤ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵੋਹ ਚਿੱਠੀ ਕਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰ ਰਹੇ ਥੇ.... ਉਨ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਦਿਨ ਬਾ ਦਿਨ ਮਦਨ ਕਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜੁਰਮ ਬੜ੍ਹਨੇ ਲੱਗਾ।’’ਅਗਰ ਮੈਂ  ਇੰਦੂ ਕੋ ਵਹੀਂ ਰਹਿਨੇ  ਦੇਤਾ ਤੋ ਮੇਰਾ ਕਿਆ ਬਿਗੜ ਜਾਤਾ....?’’

ਵਿਜੇ  ਦਸ਼ਮੀ ਸੇ ਏਕ ਰਾਤ ਪਹਿਲੇ ਮਦਨ ਅਜ਼ਤਰਾਬ ਕੇ ਆਲਮ ਮੇਂ ਬੀਚ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਕੇ ਬਾਹਰ ਬਰਆਮਦੇ ਮੇਂ ਟਹਿਲ ਰਹਾ ਥਾ ਕਿ ਅੰਦਰ ਸੇ ਰੋਨੇ ਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਈ ਔਰ ਵੋਹ ਚੌਂਕ ਕਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਲਪਕਾ। ਬੇਗਮ ਦਾਆ ਬਾਹਰ ਆਈ ਔਰ ਬੋਲੀ। ‘‘ਮੁਬਾਰਕ ਹੋ।  ਮੁਬਾਰਕ ਹੋ ਬਾਬੂ ਜੀ.... ਲੜਕਾ ਹੂਆ ਹੈ ।’’

‘‘ਲੜਕਾ ?’’ ਮਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਔਰ ਫਿਰ ਮਤਫ਼ਕਰਾਨਾ ਲਹਿਜੇ ਮੇਂ ਬੋਲਾ । ‘‘ ਬੀਬੀ ਕੈਸੀ ਹੈ?’’।

ਬੇਗਮ ਬੋਲੀ। ‘‘ਖ਼ੈਰ ਮਿਹਰ ਹੈ.... ਮੈਂ ਨੇ ਅਭੀ ਤੱਕ ਉਸੇ ਲੜਕੀ ਹੀ ਬਤਾਈ ਹੈ.... ਜ਼ਚਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਏ ਤੋ ਉਸ ਕੀ ਆਨੋਲ ਨਹੀਂ ਗਿਰਤੀ ਨਾ।’’

‘‘ਤੋ....’’ ਮਦਨ ਨੇ ਬੇਵਕੂਫ਼ੋਂ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਂਖੇਂ ਝਪਕਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ ਔਰ ਕਮਰੇ ਮੇਂ ਜਾਨੇ  ਕੇ ਲੀਏ  ਆਗੇ ਬੜ੍ਹਾ। ਬੇਗਮ ਨੇ ਉਸੇ ਵਹੀਂ ਰੋਕ ਦੀਆ ਔਰ ਕਹਿਨੇ  ਲੱਗੀ। ‘‘ਤੁਮਹਾਰਾ ਅੰਦਰ ਕਿਆ ਕਾਮ?’’ ਔਰ ਫਿਰ ਏਕਾ ਏਕੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਭੀੜ ਕਰ ਅੰਦਰ ਲਪਕ ਗਈ ਯਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲੀਏ  ਕਿ ਜਬ ਕੋਈ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ ਆਤਾ ਹੈ ਤੋ ਇਰਦ ਗਿਰਦ ਕੇ ਲੋਗੋਂ ਕੀ ਯਹੀ ਹਾਲਤ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਮਦਨ ਨੇ ਸੁਨ ਰਖਾ ਥਾ ਜਬ ਲੜਕਾ ਪੈਦਾ ਹੋਤਾ ਹੈ ਤੋ ਘਰ ਕੇ ਦਰ ਓ ਦੀਵਾਰ ਲਰਜ਼ਨੇ ਲਗਤੇ ਹੈਂ। ਗੋਯਾ ਡਰ ਰਹੇ ਹੈਂ ਕਿ ਬੜਾ ਹੋ ਕਰ ਹਮੇਂ ਬੇਚੇਗਾ ਯਾ ਰੱਖੇਗਾ। ਮਦਨ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਿਆ ਕਿ ਜੈਸੇ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਹੀ ਦੀਵਾਰੇਂ ਕਾਂਪ ਰਹੀ ਥੀਂ.... ਜ਼ਚਗੀ ਕੇ ਲੀਏ  ਚਕਲੀ ਭਾਬੀ ਤੋ ਨਾ ਆਈ ਥੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਕਾ ਅਪਨਾ ਬੱਚਾ ਤੋ ਬਹੂਤ ਛੋਟਾ ਥਾ ਅਲਬੱਤਾ ਦਰਿਆ ਆਬਾਦ ਵਾਲੀ ਫੂਫੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪਹੁੰਚੀ ਥੀਂ ਜਿਸ ਨੇ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਕੇ ਵਕਤ ਰਾਮ, ਰਾਮ, ਰਾਮ, ਰਾਮ ਕੀ ਰਟ ਲੱਗਾ ਦੀ ਥੀ ਔਰ ਅਬ ਵਹੀ ਰਟ ਮੱਧਮ ਹੋ ਰਹੀ ਥੀ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਮਦਨ ਕੋ ਅਪਨਾ ਆਪ ਇਸ ਕਦਰ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਔਰ ਬੇਕਾਰ ਨਾ ਲੱਗਾ ਥਾ। ਇਤਨੇ ਮੇਂ ਫਿਰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲਾ ਔਰ ਫੂਫੀ ਨਕਲੀ। ਬਰਆਮਦੇ ਕੀ ਬਿਜਲੀ ਕੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਂ ਉਸ ਕਾ ਚਿਹਰਾ ਭੂਤ ਕੇ ਚਿਹਰੇ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਦੱਮ ਦੂਧੀਆ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹਾ ਥਾ। ਮਦਨ ਨੇ ਉਸ ਕਾ ਰਾਸਤਾ ਰੋਕਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ.... ‘‘ਇੰਦੂ ਠੀਕ ਹੈ ਨਾ ਫੂਫੀ।’’ ‘‘ਠੀਕ ਹੈ ਠੀਕ ਹੈ ਠੀਕ ਹੈ!" ਫੂਫੀ ਨੇ ਤਿਨ ਚਾਰ ਬਾਰ ਕਿਹਾ ਔਰ ਫਿਰ ਅਪਨਾ ਲਰਜ਼ਤਾ ਹੂਆ  ਹਾਥ ਮਦਨ ਕੇ ਸਿਰ ਪਰ ਰੱਖ ਕਰ ਉਸੇ ਨੀਚਾ ਕਿਆ, ਚੂਮਾ ਔਰ ਬਾਹਰ ਲਪਕ ਗਈ....’’

ਫੂਫੀ ਬਰਆਮਦੇ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਮੇਂ ਸੇ ਬਾਹਰ ਜਾਤੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਥੀ। ਵੋਹ ਬੈਠਕ ਮੇਂ ਪਹੁੰਚੀ ਜਹਾਂ ਬਾਕੀ ਬੱਚੇ  ਸੋ ਰਹੇ ਥੇ। ਫੂਫੀ ਨੇ ਏਕ ਏਕ ਕੇ ਸਿਰ ਪਰ ਪਿਆਰ ਸੇ ਹਾਥ ਫੇਰਾ ਔਰ ਫਿਰ ਛੱਤ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਆਂਖੇਂ ਉੱਠਾ ਕਰ ਮੂੰਹ ਮੇਂ ਕੁਛ ਬੋਲੀ ਔਰ ਫਿਰ ਨਿਢਾਲ ਸੀ ਹੋ ਕਰ ਮਨੀ ਕੇ ਪਾਸ ਲੇਟ ਗਈ ਓਂਧੀ.... ਉਸ ਕੇ ਫੜਕਤੇ ਹੂਏ  ਸ਼ਾਨੋਂ ਸੇ ਪਤਾ ਚੱਲ ਰਹਾ ਥਾ ਜੈਸੇ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਦਨ ਹੈਰਾਨ ਹੂਆ .... ਫੂਫੀ ਤੋ ਕਈ ਜ਼ਚਗੀਉਂ ਸੇ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਉਸ ਕੀ ਰੂਹ ਕਾਂਪ ਉੱਠੀ ਹੈ.... ਫਿਰ ਉਧਰ ਕੇ ਕਮਰੇ ਸੇ ਹਰਮਲ ਕੀ ਬੋ ਬਾਹਰ ਲਪਕੀ। ਧੂਏਂ ਕਾ ਇਕ ਗ਼ੁਬਾਰ ਸਾ ਆਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਮਦਨ ਕਾ ਅਹਾਤਾ ਕਰ ਲੀਆ। ਉਸ ਕਾ ਸਿਰ ਚਕਰਾ ਗਿਆ। ਜਭੀ ਬੇਗਮ ਦਾਆ ਕੱਪੜੇ ਮੇਂ ਕੁਛ ਲਪੇਟੇ ਹੂਏ  ਬਾਹਰ ਨਕਲੀ। ਕੱਪੜੇ ਪਰ ਖ਼ੂਨ ਹੀ ਖ਼ੂਨ ਥਾ। ਜਿਸ ਮੇਂ ਕੁਛ ਕਤਰੇ ਨਿਕਲ  ਕਰ ਫ਼ਰਸ਼ ਪਰ ਗੁਰ ਗਏ। ਮਦਨ ਕੇ ਹੋਸ਼ ਉੜ ਗਏ। ਉਸੇ ਮਾਅਲੂਮ ਨਾ ਥਾ ਕਾ ਵੋਹ ਨ ਕਹਾ ਹੈ। ਆਂਖੇਂ ਖੁੱਲੀ ਹੋਈ ਥੀਂ ਔਰ ਕੁਛ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦੇ ਰਹਾ ਥਾ। ਬੀਚ ਮੇਂ ਇੰਦੂ ਕੀ ਏਕ ਨਰ ਘੱਲੀ ਸੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਈ। "ਹਾਏ.... ਏ....’’ ਔਰ ਫਿਰ ਬੱਚੇ ਕੇ ਰੋਨੇ  ਕੀ ਅਵਾਜ਼।

ਤਿੰਨ  ਚਾਰ ਦਿਨ ਮੇਂ ਬਹੂਤ ਕੁਛ ਹੂਆ । ਮਦਨ ਨੇ ਘਰ ਕੇ ਇਕ ਤਰਫ਼ ਗੜ੍ਹਾ ਖੋਦ ਕਰ ਆਨੋਲ ਕੋ ਦਬਾ ਦੀਆ। ਕਿਤੋਂ ਕੋ ਅੰਦਰ ਆਨੇ ਸੇ ਰੋਕਾ ਲੇਕਿਨ ਉਸੇ ਕੁਛ ਯਾਦ ਨਾ ਥਾ। ਉਸੇ ਯੂੰ ਲੱਗਾ ਜੈਸੇ ਹਰਮਲ ਕੀ ਬੋ ਦਿਮਾਗ਼ ਮੇਂ ਬੱਸ ਜਾਨੇ  ਕੇ ਬਾਅਦ ਆਜ ਹੀ ਉਸੇ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ ਹੈ, ਕਮਰੇ ਮੇਂ ਵੋਹ ਇਕੇਲਾ ਹੀ ਥਾ ਔਰ ਇੰਦੂ.... ਨੰਦ ਔਰ ਜਸੋਧਾ ... ਔਰ ਦੂਸਰੀ ਤਰਫ਼ ਨੰਦ  ਲਾਲ.... ਇੰਦੂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਾ ਔਰ ਕੁਛ ਟੋਹ ਲੇਨੇ  ਕੇ ਸੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਮੇਂ ਬੋਲੀ। ‘‘ਬਾਲਕ ਤੁਮ ਹੀ ਪਰ ਗਿਆ ਹੈ।’’

‘‘ਹੋਗਾ।’’ ਮਦਨ ਨੇ ਇਕ ਅਚਟਤੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ ਬੱਚੇ ਪਰ ਡਾਲਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਮੈਂ ਤੋ ਕਹਿਤਾ ਹੂੰ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਭਗਵਾਨ ਕਾ ਕਿ ਤੁਮ ਬਚ ਗਈਂ ।’’

‘‘ਹਾਂ!’’ ਇੰਦੂ ਬੋਲੀ। ‘‘ਮੈਂ  ਤੋ ਸਮਝਤੀ ਥੀ....’’

‘‘ਸ਼ੁਭ ਸ਼ੁਭ ਬੋਲੋ।’’ਮਦਨ ਨੇ ਇਕ ਦੱਮ ਇੰਦੂ ਕੀ ਬਾਤ ਕਾਟਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਯਹਾਂ ਤੋ ਜੋ ਕੁਛ ਹੂਆ  ਹੈ.... ਮੈਂ  ਤੋ ਅਬ ਤੁਮਹਾਰੇ ਪਾਸ ਭੀ ਨਹੀਂ  ਫਟਕੂੰਗਾ ।’’ ਔਰ ਮਦਨ ਨੇ ਜ਼ਬਾਨ ਦਾਤੋਂ ਤਲੇ ਦਬਾ ਲੀ।’’

‘‘ਤੋਬਾ ਕਰੋ।’’ ਇੰਦੂ ਬੋਲੀ।

ਮਦਨ ਨੇ ਉਸੀ ਦੱਮ ਕਾਨ  ਆਪਨੇ  ਹਾਥ ਸੇ ਪਕੜ ਲੀਏ .... ਔਰ ਇੰਦੂ ਨਹੀਫ਼ ਅਵਾਜ਼ ਮੇਂ ਹੰਸਨੇ ਲੱਗੀ।

ਬੱਚਾ ਹੋਨੇ  ਕੇ ਕਈ ਰੋਜ਼ ਤੱਕ ਇੰਦੂ ਕੀ ਨਾਫ਼ ਠਿਕਾਨੇ  ਪਰ ਨਾ ਆਈ। ਵੋਹ ਘੁਮ ਘੁਮ ਕਰ ਉਸ ਬੱਚੇ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਥੀ ਜੋ ਅਬ ਉਸ ਸੇ ਪੂਰੇ, ਬਾਹਰ ਕੀ ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ ਜਾ ਕਰ ਅਪਨੀ ਅਸਲੀ ਮਾਂ ਕੋ ਭੂਲ  ਗਿਆ ਥਾ। ਅਬ ਸਬ ਕੁਛ ਠੀਕ ਥਾ ਔਰ ਇੰਦੂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਕੋ ਤੱਕ ਰਹੀ ਥੀ.... ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤਾ ਥਾ ਇਸ ਨੇ ਮਦਨ ਹੀ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਕੇ ਗਨਾਹਗਾਰੋਂ ਕੇ ਗੁਨਾਹ  ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਏ ਹੈਂ ਔਰ ਦੇਵੀ ਬਨ ਕਰ ਦਿਆ ਔਰ ਕਰੁਨਾ ਕੇ  ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਾਂਟ ਰਹੀ ਹੈ.... ਮਦਨ ਨੇ ਇੰਦੂ ਕੇ ਮੂੰਹ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦਿਖਾ ਔਰ ਸੋਚਨੇ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਖ਼ੂਨ ਖ਼ਰਾਬੇ ਕੇ ਬਾਅਦ ਮੇਂ ਦੁਬਲੀ ਹੋ ਕਰ ਇੰਦੂ ਔਰ ਭੀ ਅੱਛੀ ਲੱਗਨੇ  ਲੱਗੀ ਹੈ.... ਜਭੀ ਏਕਾ ਏਕੀ ਇੰਦੂ ਨੇ ਦੋਨੋਂ ਹਾਥ ਅਪਨੀ ਛਾਤੀਉਂ ਪਰ ਰੱਖ ਲੀਏ ।

‘‘ ਕੀਆ ਹੂਆ ?’’ ਮਦਨ ਨੇ ਪੁਛਾ।

‘‘ਕੁਛ ਨਹੀਂ। ਇੰਦੂ ਥੋੜਾ ਸਾ ਉੱਠਨੇ  ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਬੋਲੀ। ‘‘ਇਸੇ ਭੂਕ ਲੱਗੀ ਹੈ’’ ਔਰ ਉਸ ਨੇ ਬੱਚੇ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਿਆ।

‘‘ਇਸੇ?.... ਭੂਕ?’’.... ਮਦਨ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਔਰ ਫਿਰ ਇੰਦੂ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਤੇ  ਹੂਏ  ਕਿਹਾ ‘‘ਤੁਮਹੇਂ ਕੈਸੇ ਪਤਾ ਚਲਾ?’’

‘‘ਦੇਖਤੇ  ਨਹੀਂ’’ ਇੰਦੂ ਨੀਚੇ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਨਿਗਾਹ ਕਰਤੇ ਹੂਏ  ਬੋਲੀ। ‘‘ਸਬ ਕੁਛ ਗਿਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।’’

ਮਦਨ ਨੇ ਗ਼ੋਰ ਸੇ ਢਿੱਲੇ ਢਾਲੇ ਗਲੇ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਾ । ਝਰ ਝਰ ਦੁੱਧ ਬਹਿ ਰਹਾ ਥਾ ਔਰ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਕੀ ਬੋ ਆ ਰਹੀ ਥੀ। ਫਿਰ ਇੰਦੂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਹਾਥ ਬੜ੍ਹਾਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ।

‘‘ਇਸੇ ਮੁਝੇ ਦੇ ਦੋ!’’

ਮਦਨ ਨੇ ਹਾਥ ਪੰਘੂੜੇ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਬੜ੍ਹਾਇਆ  ਔਰ ਉਸੀ ਦੱਮ ਖੈਂਚ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਕੁਛ ਹਿੰਮਤ ਸੇ ਕਾਮ ਲੀਤੇ ਹੂਏ  ਉਸ ਨੇ ਬੱਚੇ ਕੋ ਯੂੰ  ਉਠਾਇਆ ਜੈਸੇ ਵੋਹ ਕੋਈ ਮਰਾ ਹੂਆ  ਚੂਹਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬੱਚੇ ਕੋ ਇੰਦੂ ਕੀ ਗੋਦ ਮੇਂ ਦੇ ਦਿਆ। ਇੰਦੂ ਮਦਨ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਤੇ  ਹੂਏ  ਬੋਲੀ। ‘‘ਤੁਮ ਜਾਉ.... ਬਾਹਰ।’’

‘‘ਕਿਉਂ?’’.... ਬਾਹਰ ਕਿਉਂ ਜਾਊਂ?’’ ਮਦਨ ਨੇ ਪੁਛਾ।

‘‘ਜਾਉ ਨਾ। ਇੰਦੂ ਨੇ ਕੁਛ ਮਚਲਤੇ, ਕੁਛ ਸ਼ਰਮਾਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ।’’ਤੁਮਹਾਰੇ ਸਾਮਨੇ  ਮੈਂ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਲਾ ਸਕੂੰਗੀ।’’

‘‘ਅਰੇ?" ਮਦਨ ਹੈਰਤ ਸੇ ਬੋਲਾ " ਮੇਰੇ ਸਾਮਨੇ ?.... ਨਹੀਂ ਪਿਲਾ ਸਕੋਗੀ।’’ ਔਰ ਫਿਰ ਨਾਸਮਝੀ ਕੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਮੇਂ ਸਿਰ ਕੋ ਝਟਕਾ ਦੇ ਕਰ ਬਾਹਰ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਚੱਲ ਨਿਕਲਾ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੇ  ਪਾਸ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜਤੇ ਹੂਏ  ਇੰਦੂ ਪਰ ਇਕ ਨਿਗਾਹ ਡਾਲੀ। ਇਤਨੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਇੰਦੂ ਆਜ ਤੱਕ  ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ ਥੀ।

ਬਾਬੂ ਧਨੀ ਰਾਮ ਛੁੱਟੀ ਪਰ ਘਰ ਲੋਟੇ  ਤੋ ਵੋਹ ਪਹਿਲੇ ਸੇ ਆਧੇ ਦਿਖਾਈ ਪੜਤੇ ਥੇ। ਜਬ ਇੰਦੂ ਨੇ ਪੋਤਾ ਉਨ ਕੀ ਗੋਦ ਮੇਂ ਦੀਆ ਤੋ ਵੋਹ ਖਿਲ ਉੱਠੇ। ਉਨ ਕੇ ਪੇਟ ਕੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਫੋੜਾ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਥਾ ਜੋ ਚੌਬੀਸ ਘਟਨੇ  ਉਨਹੇਂ  ਸੂਲੀ ਪਰ ਲਟਕਾਏ ਰਖਤਾ। ਅਗਰ ਮੁਨਾ ਰੋਤਾ ਤੋ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੀ ਇਸ ਸੇ ਦਸ ਗੁਨਾ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਹੋਤੀ।

ਕਈ ਇਲਾਜ ਕੀਏ ਗਏ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੇ ਆਖ਼ਰੀ ਇਲਾਜ ਮੇਂ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਅਧਨੀ ਕੇ ਬਰਾਬਰ ਪੰਦਰਾ ਬੀਸ ਗੋਲੀਆਂ ਰੋਜ਼ ਖਾਨੇ  ਕੋ ਦੀਂ। ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਉਨਹੇਂ ਇਤਨਾ ਪਸੀਨਾ ਆਇਆ ਕਿ ਦਿਨ ਮੇਂ ਤਿਨ ਤਿਨ ਚਾਰ ਚਾਰ ਬਾਰ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਨੇ  ਪੜੇ। ਹਰ ਬਾਰ ਮਦਨ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕਰ ਬਾਲਟੀ ਮੇਂ ਨਚੋੜਤਾ। ਸਿਰਫ਼ ਪਸੀਨੇ ਸੇ ਹੀ ਬਾਲਟੀ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹੋ ਗਈ ਥੀ। ਰਾਤ ਉਨਹੇਂ  ਮਤਲੀ ਸੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਨੇ  ਲੱਗੀ ਥੀ ਔਰ ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਪੁਕਾਰਾ....’’ ਬਹੂ ਜ਼ਰਾ ਦਾਤਨ ਤੋ ਦੇਨਾ ਜ਼ਾਇਕਾ ਬਹੂਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਰਹਾ ਹੈ’’। ਬਹੂ ਭਾਗੀ ਹੋਈ ਗਈ ਔਰ ਦਾਤਨ ਲੇ ਕਰ ਆਈ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਉਠ ਕਰ ਦਾਤਨ ਚਬਾ ਹੀ ਰਹੇ ਥੇ ਕਿ ਇਕ ਉਬਕਾਈ ਆਈ। ਸਾਥ ਹੀ ਖ਼ੂਨ ਕਾ ਪਰਨਾਲਾ ਲੇ ਆਈ। ਬੇਟੇ ਨੇ ਵਾਪਸ ਸਿਰਹਾਨੇ  ਕੀ ਤਰਫ਼ ਲਟਾਇਆ ਤੋ ਉਨ ਕੀ ਪੁਤਲੀਆਂ ਫਿਰ ਚੁੱਕੀ ਥੀਂ ਔਰ ਕੋਈ ਹੀ ਦੱਮ ਮੇਂ ਵੋਹ ਉਪਰ ਆਸਮਾਨ ਕੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਮੇਂ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਥੇ ਜਹਾਂ ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਅਪਨਾ ਫੂਲ  ਪਹਿਚਾਨ ਲਿਆ ਥਾ....

ਮੁਨੇ ਕੋ  ਪੈਦਾ ਹੂਏ  ਕੋਲ ਬੀਸ ਪਚੀਸ ਰੋਜ਼ ਹੂਏ  ਥੇ। ਇੰਦੂ ਨੇ ਮੂੰਹ ਨੋਚ ਕਰ, ਸਿਰ ਔਰ ਛਾਤੀ ਪੀਟ  ਪੀਟ  ਕਰ ਖ਼ੁਦ ਕੋ ਨੀਲਾ ਕਰ ਲੀਆ। ਮਦਨ ਕੇ ਸਾਮਨੇ  ਵਹੀ ਮੰਜ਼ਰ ਥਾ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਤਸੱਵਰ ਮੇਂ ਆਪਨੇ  ਮਰਨੇ  ਪਰ ਦੇਖਾ ਥਾ। ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਨਾ ਥਾ ਕਿ ਇੰਦੂ ਨੇ ਚੂੜੀਆਂ ਤੋੜਨੇ ਕੀ ਬਜਾਏ ਉਤਾਰ ਕਰ ਰੱਖ ਦੀ ਥੀਂ। ਸਿਰ ਪਰ ਰਾਖ ਨਹੀਂ ਡਾਲੀ ਥੀ ਲੇਕਿਨ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ ਸੇ ਮਿੱਟੀ ਲੱਗ ਜਾਨੇ  ਔਰ ਬਾਲੋਂ ਕੇ ਬਿਖਰ ਜਾਨੇ  ਸੇ ਚਿਹਰਾ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਿਆ ਥਾ। ‘‘ਲੋਗੋ! ਮੈਂ ਲੂਟ  ਗਈ।’’ ਕੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਦਿਲਦੋਜ਼ ਅਵਾਜ਼ ਮੇਂ ਚਲਾਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀਆ ਥਾ। ‘‘ਲੋਗੋ! ਹਮ ਲੂਟ  ਗਏ!’’

ਘਰ ਬਾਰ ਕਾ ਕਿਤਨਾ ਬੋਝ ਮਦਨ ਪਰ ਆ ਪੜਾ ਥਾ। ਅਬ ਕਾ ਅਭੀ ਮਦਨ ਕੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਾ ਥਾ। ਸੁਬਾ ਹੋਨੇ  ਤੱਕ ਉਸ ਕਾ ਦਿਲ ਲਪਕ ਕਰ ਮੂੰਹ ਮੇਂ ਆ ਗਿਆ। ਵੋਹ ਸ਼ਾਇਦ ਬਚ ਨਾ ਪਾਤਾ ਅਗਰ ਵੋਹ ਘਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਬਦਰੋ ਕੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸੈੱਲ ਚੜ੍ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਪਰ ਊਂਧਾ  ਲੇਟ ਕਰ ਆਪਨੇ  ਦਿਲ ਕੋ ਠਿਕਾਨੇ  ਪਰ ਨਾ ਲਾਤਾ.... ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਨੇ ਛਾਤੀ ਸੇ ਲੱਗਾ ਕਰ ਆਪਨੇ  ਬੱਚੇ ਕੋ ਬਚਾ ਲੀਆ ਥਾ। ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਕੁੰਦਨ, ਦੁਲਾਰੀ ਮਨੀ, ਪਾਸ਼ੀ ਯੂੰ ਚਿਲਾ  ਰਹੇ ਥੇ ਜੈਸੇ ਘੋਂਸਲੇ ਪਰ ਸ਼ਿਕਰੇ ਕੇ ਹਮਲੇ ਪਰ ਚਿੜੀਆ  ਕੇ ਬੋਟ ਚੋਂਚੇਂ ਉੱਠਾ ਉੱਠਾ ਕਰ ਚੀਂ ਚੀਂ ਕਰਤੇ ਹੈਂ। ਉਨਹੇਂ  ਅਗਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰੋਂ ਕੇ ਅੰਦਰ ਸਮੈਟਤੀ ਹੈ ਤੋ ਇੰਦੂ....

ਨਾਲੀ ਕੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੜੇ ਪੜੇ ਮਦਨ ਨੇ ਸੋਚਾ ਅਬ ਤੋ ਯੇ ਦੁਨੀਆ ਮੇਰੇ ਲੀਏ  ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਆ ਮੈਂ ਜੀ ਸਕੂੰਗਾ? ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਂ ਕਭੀ ਹੰਸ ਭੀ ਸਕੂੰਗਾ? ਵੋਹ ਉੱਠਾ ਔਰ ਉਠ ਕਰ ਘਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਆਇਆ।

ਸੀੜ੍ਹੀਉਂ ਕੇ ਨੀਚੇ ਗ਼ੁਸਲ ਖ਼ਾਨਾ ਥਾ ਜਿਸ ਮੇਂ ਘੁਸ  ਕਰ ਅੰਦਰ ਸੇ ਕਿਵਾੜ ਬੰਦ ਕਰਤੇ ਹੂਏ  ਮਦਨ ਨੇ ਇਕ ਬਾਰ ਫਿਰ ਉਸ ਸਵਾਲ ਕੋ ਦੁਹਰਾਇਆ.... ‘‘ਮੈਂ  ਕਭੀ ਹੰਸ ਭੀ ਸਕੂੰਗਾ?’’ ਔਰ ਵੋਹ ਖਿਲ ਖਿਲਾ  ਕਰ ਹੰਸ ਰਹਾ ਥਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਕੇ ਬਾਪ ਕੀ ਲਾਸ਼ ਅਭੀ ਪਾਸ ਹੀ ਬੈਠਕ ਮੇਂ ਪੜੀ ਥੀ।

ਬਾਪ ਕੋ ਆਗ ਮੇਂ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨੇ ਸੇ ਪਹਿਲੇ ਮਦਨ ਅਰਥੀ ਪਰ ਪੜੇ ਹੂਏ  ਜਿਸਮ ਕੇ ਸਾਮਨੇ  ਡੰਡੌਤ ਕੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਮੇਂ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਯੇ ਉਸ ਕਾ ਆਪਨੇ  ਜਨਮ ਦਾਤਾ ਕੋ ਆਖ਼ਰੀ ਪ੍ਰਨਾਮ ਥਾ। ਤਿਸ ਪਰ ਭੀ ਵੋਹ ਰੋ ਨਾ ਰਹਾ ਥਾ। ਉਸ ਕੀ ਯੇ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕਰ ਮਾਤਮ ਮੇਂ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋਨੇ  ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ਤਾਦਾਰ ਮਹਲਾ ਸੁੰਨ  ਸੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਫਿਰ ਹਿੰਦੂ ਰਵਾਜ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਬ ਸੇ ਬੜਾ ਬੇਟਾ ਹੋਨੇ  ਕੀ ਹੈਸੀਅਤ ਸੇ ਮਦਨ ਕੋ ਚਿਤਾ ਜਲਾਨੀ ਪੜੀ। ਜਲਤੀ ਹੋਈ ਖੋਪੜੀ ਮੇਂ ਕਪਾਲ ਕਿਰਪਾ ਕੀ ਲਾਠੀ ਮਾਰਨੀ ਪੜਤੀ.... ਔਰਤੇਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਸੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਕੇ ਕਨਵੇਂ ਪਰ ਸੇ ਨਹਾ ਕਰ ਲੂਟ  ਚੁੱਕੀ ਥੀਂ। ਜਬ ਮਦਨ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾ ਤੋ ਵੋਹ ਕਾਂਪ ਰਹਾ ਥਾ। ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਨੇ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਕੇ ਲੀਏ  ਜੋ ਤਾਕਤ ਆਪਨੇ  ਬੇਟੇ ਕੋ ਦੀ ਥੀ, ਰਾਤ ਘਰ ਕੇ ਘਰ ਆਨੇ ਪਰ ਫਿਰ ਸੇ ਹੋਲ ਮੇਂ ਢਲ ਗਈ.... ਉਸੇ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ ਚਾਹੀਏ ਥਾ, ਕਿਸੀ ਐਸੇ ਜਜ਼ਬੇ ਕਾ ਸਹਾਰਾ ਜੋ ਮੌਤ ਸੇ ਭੀ ਬੜਾ ਹੋ। ਇਸ ਵਕਤ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਕੀ ਬੇਟੀ ਜਨਕ ਦੁਲਾਰੀ ਇੰਦੂ ਨੇ ਕਿਸੀ ਘੜੇ ਮੇਂ ਸੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕਰ ਉਸ ਰਾਮ ਕੋ ਅਪਨੀ ਬਾਂਹੋਂ ਮੇਂ ਲੇ ਲਿਆ.... ਉਸ ਰਾਤ ਕੋ ਅਗਰ ਇੰਦੂ ਅਪਨਾ ਆਪ ਯੂੰ ਉਸ ਪਰ ਨਿਸਾਰ ਨਾ ਕਰਤੀ ਤੋ ਇਤਨਾ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਮਦਨ ਕੋ ਲੇ ਡੂਬਤਾ।

ਦਸ ਹੀ ਮਹੀਨੇ ਕੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਉਨ ਕਾ ਦੂਸਰਾ ਬੱਚਾ ਚਲਾ ਆਇਆ। ਬੀਵੀ ਕੋ ਇਸ ਦੋਜ਼ਖ਼ ਕੀ ਆਗ ਮੇਂ ਧਕੇਲ ਕਰ ਖ਼ੁਦ ਅਪਨਾ ਦੁੱਖ ਭੂਲ  ਗਿਆ ਥਾ। ਕਭੀ ਕਭੀ ਉਸੇ ਖ਼ਿਆਲ ਆਤਾ ਅਗਰ ਮੈਂ  ਸ਼ਾਦੀ ਕੇ ਬਾਅਦ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੇ ਪਾਸ ਗਈ ਇੰਦੂ ਕੋ ਨਾ ਬੁਲਾ ਲੇਤਾ ਤੋ ਸ਼ਾਇਦ ਵੋਹ ਇਤਨੀ ਜਲਦੀ ਨਾ ਚੱਲ ਦੇਤੇ ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ ਵੋਹ ਬਾਪ ਕੀ ਮੌਤ ਸੇ ਪੈਦਾ ਹੋਨੇ  ਵਾਲੇ ਖ਼ਸਾਰੇ ਕੋ ਪੂਰਾ ਕਰਨੇ ਮੇਂ ਲੱਗ ਜਾਤਾ.... ਕਾਰੋਬਾਰ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਬੇ ਤੂਜਹੀ ਕੀ ਵਜ੍ਹਾ ਸੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਥਾ.... ਮਜਬੂਰਨ ਚੱਲ ਨਿਕਲਾ....

ਉਨ ਦਿਨੋਂ ਬੜੇ ਬੱਚੇ ਕੋ ਮਦਨ ਕੇ ਪਾਸ ਛੋੜ ਕਰ, ਛੋਟੇ ਕੋ ਛਾਤੀ ਸੇ ਗਲੇ ਲਗਾਏ ਇੰਦੂ ਮਾਇਕੇ  ਚਲੀ ਗਈ। ਪਿੱਛੇ ਮੁਨਾ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰਤਾ ਥਾ ਜੋ ਕਭੀ ਮਾਨੀ ਜਾਤੀ ਥੀ ਔਰ ਕਭੀ ਨਹੀਂ ਭੀ। ਮਾਇਕੇ  ਸੇ ਇੰਦੂ ਕਾ ਖ਼ਤ ਆਇਆ.... ਮੁਝੇ ਯਹਾਂ ਆਪਨੇ  ਬੇਟੇ ਕੇ ਰੋਨੇ  ਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਕੋਈ ਮਾਰਤਾ ਤੋ ਨਹੀਂ? ਮਦਨ ਕੋ ਬੜੀ ਹੈਰਤ ਹੋਈ.... ਇਕ ਜਾਹਲ ਅਨ ਪੜ੍ਹ ਔਰਤ .... ਐਸੀ ਬਾਤੇਂ ਕੈਸੇ ਲੱਖ ਸਕਤੀ ਹੈ? ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਨੇ  ਆਪ ਸੇ ਪੂਛਾ.... ਕਿਆ ਯੇ ਭੀ ਕੋਈ ਰਟਾ ਹੂਆ  ਫ਼ਿਕਰਾ ਹੈ....?

ਸਾਲ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ। ਪੈਸੇ ਕਭੀ ਇਤਨੇ ਨਾ ਆਏ ਕਿ ਉਨ ਮੇਂ ਸੇ ਕੁਛ  ਪੇਸ਼ ਹੋ ਸਕੇ ਲੇਕਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਮਦਨੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਜਾਤੀ ਥੀ। ਦਿੱਕਤ ਉਸ ਵਕਤ ਪਰ ਹੋਤੀ ਜਬ ਕੋਈ ਬੜਾ ਖ਼ਰਚ ਸਾਮਨੇ  ਆ ਜਾਤਾ.... ਕੁੰਦਨ ਕਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਦੇਨਾ ਹੈ, ਦੁਲਾਰੀ ਮਨੀ ਕਾ ਸ਼ਗਨ ਭਿਜਵਾਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਕਤ ਮਦਨ ਮੂੰਹ ਲਟਕਾ ਕਰ ਬੈਠ ਜਾਤਾ ਔਰ ਫਿਰ ਇੰਦੂ ਇਕ ਤਰਫ਼ ਸੇ ਆਤੀ ਮੁਸਕਰਾਤੀ ਹੋਈ ਔਰ ਕਹਿਤੀ ‘‘ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋ?’’ ਮਦਨ ਉਮੀਦ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰੋਂ ਸੇ ਉਸ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਤੇ  ਹੂਏ  ਕਹਿਤਾ। ‘‘ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੂੰ? ਕੁੰਦਨ ਕਾ ਬੀ ਏ ਕਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਦੇਨਾ ਹੈ .... ਮਨੀ.... " ਇੰਦੂ ਫਿਰ ਹੰਸਤੀ ਔਰ ਕਹਿਤੀ। ‘‘ਚਲੋ ਮੇਰੇ ਸਾਥ ‘‘ ਔਰ ਮਦਨ ਭੇੜ ਕੇ ਬੱਚੇ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦੂ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦੂ ਸੰਦਲ ਕੇ ਸੰਦੂਕ ਕੇ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚੀ ਜਿਸੇ   ਕਿਸੀ ਕੋ, ਮਦਨ ਸਮੇਤ ਹਾਥ ਲਗਾਨੇ ਕੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਥੀ। ਕਭੀ ਕਭੀ ਇਸ ਬਾਤ ਪਰ ਖ਼ਫ਼ਾ ਹੋ ਕਰ ਮਦਨ ਕਹਿਤਾ। ‘‘ਮਰੋਗੀ ਤੋ ਇਸੇ ਭੀ ਛਾਤੀ ਪਰ ਡਾਲ ਕੇ ਲੇ ਜਾਨਾ।’’ਔਰ ਇੰਦੂ ਕਹਿਤੀ। ‘‘ਹਾਂ! ਲੇ ਜਾਊਂਗੀ।’’ ਫਿਰ ਇੰਦੂ ਵਹਾਂ ਸੇ ਮਤਲੂਬਾ ਰਕਮ ਨਿਕਾਲ ਕਰ ਸਾਮਨੇ  ਰੱਖ ਦੇਤੀ।

‘‘ਯੇ ਕਹਾਂ ਸੇ ਆ ਗਏ?’’

‘‘ਕਹੀਂ ਸੇ ਭੀ.... ਤੁਮਹੇਂ ਆਮ ਖਾਨੇ  ਸੇ ਮਤਲਬ ਹੈ।’’

‘‘ਫਿਰ ਭੀ?’’

‘‘ਤੁਮ ਜਾਉ ਅਪਨਾ ਕਾਮ ਚਲਾਉ।’’

ਔਰ ਜਬ ਮਦਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਸਰਾਰ ਕਰਤਾ ਤੋ ਇੰਦੂ ਕਹਿਤੀ। ‘‘ਮੈਂ ਨੇ ਇਕ ਸੇਠ ਦੋਸਤ ਬਨਾਇਆ ਹੈ ਨਾ।’’ ਔਰ ਫਿਰ ਹੰਸਨੇ ਲਗਤੀ।।

ਝੂਟ ਜਾਨਤੇ ਹੂਏ  ਭੀ ਮਦਨ ਕੋ ਯੇ ਮਜ਼ਾਕ ਅੱਛਾ ਨਾ ਲਗਤਾ। ਫਿਰ ਇੰਦੂ ਕਹਿਤੀ। ‘‘ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਲੁਟੇਰਾ ਹੂੰ.... ਤੁਮ ਨਹੀਂ ਜਾਨਤੇ?  ਸਖ਼ੀ ਔਰ ਲੁਟੇਰਾ.... ਜੋ ਇਕ ਹਾਥ ਸੇ ਲੂਟ ਤਾ ਹੈ ਔਰ ਦੂਸਰੇ ਹਾਥ ਸੇ ਗਰੀਬ ਗੁਰਬਾ ਕੋ ਦਬਾ ਦੇਤਾ ਹੈ’’.... ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੀ ਕੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਪਰ ਐਸੀ ਹੀ ਲੂਟ ਕੇ ਜ਼ੇਵਰ ਬੱਕੇ। ਕਰਜ਼ਾ ਚੜ੍ਹਾ ਔਰ ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਭੀ ਗਿਆ।

ਐਸੇ ਹੀ ਕੁੰਦਨ ਭੀ ਬਿਆਹਾ ਗਿਆ। ਇਨ ਸ਼ਾਦੀਉਂ ਮੇਂ ਇੰਦੂ ਹੀ ‘‘ਹਥ ਭਰਾ’’ ਕਰਤੀ ਥੀ ਔਰ ਮਾਂ ਕੀ ਜਗ੍ਹਾ ਖੜੀ ਹੋ ਜਾਤੀ। ਆਸਮਾਨ ਸੇ ਬਾਬੂ ਜੀ ਔਰ ਮਾਂ ਦਿਖਾ ਕਰਤੇ ਔਰ ਫੂਲ   ਬਰਸਾਤੇ ਜੋ ਕਿਸੀ ਕੋ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਤੇ। ਫਿਰ ਐਸਾ ਹੂਆ , ਉਪਰ ਮਾਂ ਔਰ ਬਾਬੂ ਜੀ ਮੇਂ ਝਗੜਾ ਚੱਲ ਗਿਆ। ਮਾਂ ਨੇ ਬਾਬੂ ਜੀ ਸੇ ਕਿਹਾ ‘‘ਤੁਮ ਤੋ ਬਹੂ ਕੇ ਹਾਥ ਕੀ ਪੱਕੀ ਖਾ ਕਰ ਆਏ ਹੋ। ਇਸ ਕਾ ਸੁਖ  ਭੀ ਦੇਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਂ ਨਸੀਬੋਂ ਜਲੀ ਨੇ ਕੁਛ ਭੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਾ। ‘‘ ਔਰ ਯੇ ਝਗੜਾ ਦਸ਼ਨੋ, ਮਹੇਸ਼ ਔਰ ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ  ਪਹੁੰਚਾ। ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਮਾਂ ਕੇ ਹੱਕ ਮੇਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੇ ਦਿਆ.... ਔਰ ਯੂੰ ਮਾਂ, ਮਾਤ ਲੋਕ ਮੇਂ ਆਕਰ ਬਹੂ ਕੀ ਕੁੱਖ ਮੇਂ ਪੜੀ.... ਔਰ ਇੰਦੂ ਕੇ  ਯਹਾਂ ਇਕ ਬੇਟੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ....

ਫਿਰ ਇੰਦੂ ਐਸੀ ਦੇਵੀ ਭੀ ਨਾ ਥੀ। ਜਬ ਕੋਈ ਅਸੂਲ ਕੀ ਬਾਤ ਹੋਤੀ ਤੋ ਨੰਦ ਦਿਉਰ ਕਿਆ ਖ਼ੁਦ ਮਦਨ ਸੇ ਭੀ ਲੜ ਪੜਤੀ.... ਮਦਨ ਰਾਸਤ ਬਾਜ਼ੀ ਕੀ ਇਸ ਪੁਤਲੀ ਕੋ ਖ਼ਫ਼ਾ ਹੋ ਕਰ ਹਰੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਕੀ ਬੇਟੀ ਕਹਾ ਕਰਤਾ ਥਾ। ਚੂੰਕਿ ਇੰਦੂ ਕੀ ਬਾਤੋਂ ਮੇਂ ਉਲਝਾਉ ਹੋਨੇ  ਕੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਚਾਈ ਔਰ ਧਰਮ ਕਾਇਮ ਰਹਿਤੇ ਥੇ, ਇਸ ਲੀਏ  ਮਦਨ ਔਰ ਕੁਨਬੇ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਬ ਲੋਗੋਂ ਕੀ ਆਂਖੇਂ ਇੰਦੂ ਕੇ ਸਾਮਨੇ  ਨੀਚੇ ਰਹਿਤੀ ਥੀਂ। ਝਗੜਾ ਕਿਤਨਾ ਭੀ ਬ਼ੜਾ ਜਾਏ। ਮਦਨ ਆਪਨੇ  ਸ਼ੌਹਰ ਈ ਜ਼ਾਮ ਮੇਂ ਕਿਤਨਾ ਭੀ ਇੰਦੂ ਕੀ ਬਾਤ ਕੋ ਰੱਦ ਕਰ ਦੇ ਲੇਕਿਨ ਆਖ਼ਿਰ ਸਬ ਹੀ ਸਿਰ ਝੁਕਾਏ ਹੂਏ  ਇੰਦੂ ਹੀ ਕੀ ਸ਼ਰਨ ਮੇਂ ਆਤੇ ਥੇ ਔਰ ਉਸੀ ਸੇ ਛਿਮਾ ਮਾਂਗਤੇ ਥੇ।

ਨਈ ਭਾਭੀ ਆਈ। ਕਹਿਨੇ  ਕੋ ਤੋ ਵੋਹ ਭੀ ਬੀਵੀ ਥੀ ਲੇਕਿਨ ਇੰਦੂ ਇਕ ਔਰਤ ਥੀ, ਜਿਸੇ   ਬੀਵੀ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ। ਇਸ ਕੇ ਉਲਟ ਛੋਟੀ ਭਾਭੀ ਰਾਨੀ ਇਕ ਬੀਵੀ ਥੀ ਜਿਸੇ  ਔਰਤ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ। ਰਾਨੀ ਕੇ ਕਾਰਨ ਭਾਈਉਂ ਮੇਂ ਝਗੜਾ ਹੂਆ ਔਰ ਜੇ ਪੀ ਚਾਚਾ ਕੀ ਮਾਰਫ਼ਤ ਜਾਇਦਾਦ ਤਕਸੀਮ ਹੋਈਂ ਜਿਸ ਮੇਂ ਮਾਂ ਬਾਪ ਕੋ ਜਾਇਦਾਦ ਤੋ ਏਕ ਤਰਫ਼ ਇੰਦੂ ਕੀ ਅਪਨੀ ਬਨਾਈ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ੇਂ ਭੀ ਤਕਸੀਮ ਕੀ ਜ਼ਦ ਮੇਂ ਆ ਗਈਂ ਔਰ ਇੰਦੂ ਕਲੇਜਾ ਮਸੋਸ ਕਰ ਰਹਿ ਗਈ। ਜਹਾਂ ਸਬ ਕੁਛ  ਹੋ ਜਾਨੇ ਕੇ ਬਾਅਦ ਔਰ ਅਲੱਗ ਹੋ ਕਰ ਭੀ ਕੁੰਦਨ ਔਰ ਰਾਨੀ ਠੀਕ ਸੇ ਨਹੀਂ ਬੱਸ ਸਕੇ ਥੇ, ਵਹਾਂ ਇੰਦੂ ਕਾ ਨਯਾ ਘਰ ਦਿਨੋਂ ਹੀ ਮੇਂ ਜਗ ਮਗ ਜਗ ਮਗ ਕਰਨੇ ਲੱਗਾ ਥਾ।

ਬੱਚੀ ਕੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਕੇ ਬਾਅਦ ਇੰਦੂ ਕੀ ਸਿਹਤ ਵੋਹ ਨਾ ਰਹੀ। ਬੱਚੀ ਹਰ ਵਕਤ ਇੰਦੂ ਕੀ ਛਾਤੀਉਂ ਸੇ ਚਿਮਟੀ ਰਹਿਤੀ ਜਹਾਂ ਸਭੀ ਗੋਸ਼ਤ ਕੇ ਉਸ ਲੋਥੜੇ ਪਰ ਥੂ ਥੂ ਕਰਤੇ ਥੇ ਵਹਾਂ ਇਕ ਇੰਦੂ ਥੀ ਜੋ ਉਸੇ ਕਲੇਜੇ ਸੇ ਲਗਾਏ ਫਿਰਤੀ ਲੇਕਿਨ ਕਭੀ ਖ਼ੁਦ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਉਠਤੀ ਔਰ ਬੱਚੀ ਕੋ ਸਾਮਨੇ  ਝ੍ਲੰਗੇ ਮੇਂ ਫੇਂਕਤੇ ਹੂਏ  ਕਹਿ ਉਠਤੀ। ‘‘ਤੂ ਮੁਝੇ ਭੀ ਜੀਨੇ ਦੇਗੀ.... ਮਾਂ....?’’ ਔਰ ਬੱਚੀ ਚਿਲਾ ਚਿਲਾ  ਕਰ ਰੋਨੇ  ਲਗਤੀ।

ਮਦਨ ਇੰਦੂ ਸੇ ਕੱਟਨੇ  ਲੱਗਾ। ਸ਼ਾਦੀ ਸੇ ਲੇ ਕਰ ਉਸ ਵਕਤ ਤੱਕ ਉਸੇ ਵੋਹ ਔਰਤ ਨਾ ਮਿਲੀ ਥੀ ਜਿਸ ਕਾ ਵੋਹ ਮੁਤਲਾਸ਼ੀ ਥਾ। ਗੰਦਾ ਬਰੋਜ਼ਾ ਬਿਕਨੇ ਲੱਗਾ ਔਰ ਮਦਨ ਨੇ ਬਹੂਤ ਸਾ ਰੁਪਈਆ ਇੰਦੂ ਸੇ ਬਾਲਾ ਬਾਲਾ ਖ਼ਰਚ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਆ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਨੇ  ਕੇ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਪੂਛਨੇ  ਵਾਲਾ ਭੀ ਤੋ ਨਾ ਥਾ। ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਥੀ।

ਗੋਯਾ ਪੜੋਸੀ ਸਿਬਤੇ ਕੀ ਭੈਂਸ ਫਿਰ ਮਦਨ ਕੇ ਮੂੰਹ ਕੇ ਪਾਸ ਫੰਕਾਰਨੇ ਲੱਗੀ। ਬਲਕਿ ਬਾਰ ਬਾਰ ਫੰਕਾਰਨੇ ਲੱਗੀ। ਸ਼ਾਦੀ ਕੀ ਰਾਤ ਵਾਲੀ ਭੈਂਸ ਤੋ ਬਿਕ ਚੁੱਕੀ ਥੀ ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਕਾ ਮਾਲਿਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਥਾ। ਮਦਨ ਉਸ ਕੇ ਸਾਥ ਐਸੀ ਜਗਹੋਂ ਪਰ ਜਾਨੇ  ਲੱਗਾ ਜਹਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਔਰ ਸਾਏ ਅਜੀਬ ਬੇ ਕਾਇਦਾ ਸੀ ਸ਼ਕਲੇਂ ਬਨਾਤੇ ਹੈਂ। ਨੁੱਕੜ ਪਰ ਭੀ ਕਭੀ ਅੰਧੇਰੇ ਕੀ ਤਕੋਨ ਬਨਤੀ ਹੈ ਔਰ ਉਪਰ ਖੱਟ ਸੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੀ ਇਕ ਚਕੋਰ ਲਹਿਰ ਆਕਰ ਇਸੇ ਕਾਟ ਦੇਤੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਬਨਤੀ। ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤਾ ਹੈ ਬਗ਼ਲ ਸੇ ਏਕ ਪਾਜਾਮਾ ਨਿਕਲਾ ਔਰ ਆਸਮਾਨ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਉੜ ਗਿਆ। ਯਾ ਕਿਸੀ ਕੋਟ ਨੇ ਦੇਖਨੇ  ਵਾਲਾ ਕਾ ਮੂੰਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇ ਢਾਨਪ  ਲੀਆ। ਔਰ ਕੋਈ ਸਾਂਸ ਕੇ ਲੀਏ  ਤੜਪਨੇ ਲੱਗਾ। ਜਭੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੀ ਇਕ ਚਕੋਰ ਲਹਿਰ ਇਕ ਚੋਕਠਾ ਬਨ ਗਈ ਔਰ ਉਸ ਮੇਂ ਇਕ ਸੂਰਤ ਆਕਰ ਖੜੀ  ਹੋ ਗਈ। ਦੇਖਨੇ  ਵਾਲੇ ਨੇ ਹਾਥ ਬੜ੍ਹਾਇਆ  ਤੋ ਵੋਹ ਆਰ ਪਾਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜੈਸੇ ਵਹਾਂ ਕੁਛ ਭੀ ਨਾ ਥਾ। ਪੀਛੇ ਕੋਈ ਕੁੱਤਾ ਰੋਨੇ  ਲੱਗਾ। ਉਪਰ ਤਬਲ ਨੇ ਇਸ ਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਡੁਬੋ ਦੀ।

ਮਦਨ ਕੋ ਉਸ ਕੇ ਤਸੱਵਰ ਕੇ ਖ਼ਦੋ ਖ਼ਾਲ ਮਿਲੇ ਲੇਕਿਨ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਐਸਾ ਮਾਅਲੂਮ ਹੋ ਰਹਾ ਥਾ ਜੈਸੇ ਆਰਟਿਸਟ ਸੇ ਏਕ ਖ਼ਤ ਗ਼ਲਤ ਲੱਗ ਗਿਆ ਯਾ ਹੰਸੀ ਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੁਲੰਦ ਥੀ ਔਰ ਮਦਨ.... ਦਾਗ਼ ਸਨਾਆਈ ਔਰ ਮਤਵਾਜ਼ਨ ਹੰਸੀ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਮੇਂ ਖੋ ਗਿਆ।।

ਸਿਬਤੇ ਨੇ ਉਸ ਵਕਤ ਅਪਨੀ ਬੀਵੀ ਸੇ ਬਾਤ ਕੀ ਜਬ ਉਸ ਕੀ ਬੇਗਮ ਨੇ ਮਦਨ ਕੋ ਮਿਸਾਲੀ ਸ਼ੌਹਰ ਕੀ ਹੈਸੀਅਤ ਸੇ ਸਿਬਤੇ ਕੇ ਸਾਮਨੇ  ਪੇਸ਼ ਕਿਆ। ਪੇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿਆ ਬਲਕਿ ਮੂੰਹ ਪਰ  ਮਾਰਾ। ਉਸ ਕੋ ਉੱਠਾ ਕਰ ਸਿਬਤੇ ਨੇ ਬੇਗਮ ਕੇ ਮੂੰਹ ਪਰ ਦੇ ਮਾਰਾ। ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤਾ ਥਾ ਕਿਸੀ ਖ਼ੁਨੀਨ ਤਰਬੂਜ਼ ਕਾ ਗੁੱਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੇ ਰੋਗ ਵ ਰੇਸ਼ੇ ਬੇਗਮ ਕੀ ਹੈਬਤ ਉਸ ਕੀ ਆਂਖੋਂ ਔਰ ਕਾਨੋ  ਪਰ ਲੱਗੇ ਹੂਏ  ਹੈਂ। ਕਰੋੜ ਕਰੋੜ ਗਾਲੀ ਬਕਤੀ ਹੋਈ ਬੇਗਮ ਨੇ ਹਾਫ਼ਜ਼ੇ ਕੀ ਟੋਕਰੀ ਮੇਂ ਸੇ ਗੁੱਦਾ ਔਰ ਬੀਜ ਉਠਾਏ ਔਰ ਇੰਦੂ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰੇ ਸਹਿਨ ਮੇਂ ਬਿਖੇਰ ਦਏ।

ਏਕ ਇੰਦੂ ਕੀ ਬਜਾਏ ਦੋ ਇੰਦੂ ਹੋ ਗਈਂ । ਇਕ ਤੋ ਇੰਦੂ ਖ਼ੁਦ ਥੀ ਔਰ ਦੂਸਰੀ ਇਕ ਕਾਂਪਤਾ ਹੂਆ  ਖ਼ਤ ਜੋ ਇੰਦੂ ਕੇ ਪੂਰੇ ਜਿਸਮ ਕਾ ਅਹਾਤਾ ਕਿਏ ਹੂਏ  ਥਾ ਔਰ ਜੋ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹਾ ਥਾ.... ਮਦਨ ਕਹੀਂ ਭੀ ਜਾਤਾ ਥਾ ਤੋ ਘਰ ਸੇ ਹੋ ਕਰ.... ਨਹਾ ਧੋ, ਅੱਛੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨ, ਮਘਈ ਕੀ ਇਕ ਗਲੋਰੀ ਜਿਸ ਮੇਂ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਕਵਾਮ ਲੱਗਾ ਹੋ, ਮੂੰਹ ਮੇਂ ਰੱਖ ਕਰ.... ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਦਿਨ ਮਦਨ ਘਰ ਆਇਆ ਤੋ ਇੰਦੂ ਕੀ ਸ਼ਕਲ ਹੀ ਦੂਸਰੀ ਥੀ। ਉਸ ਨੇ ਚਿਹਰੇ ਪਰ ਪੌਡਰ ਥੋਪ ਰਖਾ ਥਾ। ਗਾਲੋਂ ਪਰ ਰੋਜ ਲੱਗਾ ਰੱਖੀ ਥੀ। ਲਿਪ ਅਸਟਕ ਨਾ ਹੋਨੇ  ਪਰ ਹੋਂਟ ਮਾਥੇ ਕੀ ਬਿੰਦੀ  ਸੇ ਰੰਗ ਲੀਏ  ਥੇ.... ਔਰ ਬਾਲ ਕੁਛ  ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਸੇ ਬਨਾਏ ਥੇ ਕਿ ਮਦਨ ਕੀ ਨਜ਼ਰੇਂ ਉਨ ਮੇਂ ਉਲਝ ਕਰ ਰਹਿ ਗਈਂ। ‘‘ਕਿਆ ਬਾਤ ਹੈ ਆਜ ?’’ ਮਦਨ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕਰ ਪੂਛਾ।

‘‘ਕੁਛ ਨਹੀਂ’’ ਇੰਦੂ ਨੇ ਮਦਨ ਸੇ ਨਜ਼ਰੇਂ ਬਚਾਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਆਜ ਫ਼ੁਰਸਤ ਮਿਲੀ ਹੈ।’’

ਸ਼ਾਦੀ ਕੇ ਪੰਦਰਾ ਬੀਸ ਬਰਸ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਨੇ  ਕੇ ਬਾਅਦ ਇੰਦੂ ਕੋ ਆਜ ਫ਼ੁਰਸਤ ਮਿਲੀ ਥੀ ਔਰ ਵੋਹ ਭੀ ਇਸ ਵਕਤ ਜਬ ਚਿਹਰੇ ਪਰ ਝਾਈਆਂ ਆ ਚਲੀ ਥੀਂ। ਹੈਬਤ ਪਰ ਇਕ ਸਿਆਹ ਕਾਠੀ ਬਨ ਗਈ ਥੀ ਔਰ ਬਲਾਊਜ਼ ਕੇ ਨੀਚੇ ਨੰਗੇ ਪਟ ਕੇ ਪਾਸ ਕਮਰ ਪਰ ਚਰਬੀ ਕੀ ਦੋ ਤੈਹੀ ਸੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਨੇ  ਲੱਗੀ ਥੀਂ.... ਆਜ ਇੰਦੂ ਨੇ ਐਸਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਿਆ ਥਾ ਕਿ ਇਨ ਐਬ  ਮੇਂ ਸੇ ਇਕ ਭੀ ਚੀਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਤੀ ਥੀ.... ਯੂੰ ਬਨੀ ਠਨੀ। ਕਸੀ ਕਸਾਈ ਵੋਹ ਬੇ ਹੱਦ ਹੁਸੀਨ ਲੱਗ ਰਹੀ ਥੀ.... ‘‘ਯੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਤਾ....’’ ਮਦਨ ਨੇ ਸੁੱਚਾ ਔਰ ਉਸੇ ਇਕ ਧੱਕਾ ਸਾ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਬਾਰ ਮੁੜ ਕਰ ਇੰਦੂ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਾ .... ਜੈਸੇ ਘੋੜੋਂ ਕੇ ਬਿਉਪਾਰੀ ਕਿਸੀ ਨਾਮੀ ਘੋੜੀ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਤੇ  ਹੈਂ.... ਵਹਾਂ ਘੋੜੀ ਭੀ ਥੀ ਔਰ ਲਾਲ ਲਗਾਮ ਭੀ.... ਯਹਾਂ ਜੋ ਗ਼ਲਤ ਖ਼ਤ ਲੱਗੇ ਥੇ, ਸ਼ਰਾਬੀ ਆਂਖੋਂ ਕੋ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕੇ.... ਇੰਦੂ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਥੀ। ਆਜ ਭੀ ਪੰਦਰਾ ਸਾਲ ਕੇ ਬਾਅਦ ਫੂਲਾਂ, ਰਸ਼ੀਦਾ, ਮਿਸਿਜ਼ ਰਾਬਰਟ ਔਰ ਉਨ ਕੀ ਬਹਨੇਂ ਇਨ ਕੇ ਸਾਮਨੇ  ਪਾਨੀ ਭਰਤੀ ਥੀਂ.... ਫਿਰ ਮਦਨ ਕੋ ਰਹਿਮ ਆਨੇ ਲੱਗਾ ਔਰ ਇਕ ਡਰ....

ਆਸਮਾਨ ਪਰ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਬਾਦਲ ਭੀ ਨਾ ਥੇ ਲੇਕਿਨ ਪਾਨੀ ਸਾਬਕਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਧਰ ਘਰ ਕੀ ਗੰਗਾ ਤਗ਼ੀਆਨੀ ਪਰ ਥੀ ਔਰ ਉਸ ਕਾ ਪਾਨੀ ਕਨਾਰੋਂ ਸੇ ਨਿਕਲ ਨਿਕਲ ਕਰ ਪੂਰੀ ਉਤਰਾਈ ਔਰ ਉਸ ਕੇ ਆਸ ਪਾਸ ਬਸਨੇ ਵਾਲੇ ਗਾਉਂ ਔਰ ਕਸਬੋਂ ਕੋ ਅਪਨੀ ਲਪੇਟ ਮੇਂ ਲੇ ਰਹਾ ਥਾ। ਐਸਾ ਮਾਅਲੂਮ ਹੋਤਾ ਥਾ ਕਿ ਇਸੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਸੇ ਅਗਰ ਪਾਨੀ ਬਹਤਾ ਰਹਾ ਤੋ ਇਸ ਮੇਂ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ਭੀ ਡੁੱਬ ਜਾਏਗਾ.... ਇਧਰ ਬੱਚੀ ਰੋਨੇ  ਲੱਗੀ। ਐਸਾ ਰੋਨਾ ਜੋ ਵੋਹ ਆਜ ਤੱਕ ਨਾ ਰੋਈ ਥੀ। ਮਦਨ ਨੇ ਉਸ ਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਨ ਕਰ ਆਂਖੇਂ ਬੰਦ ਕਰਲੀਂ। ਖੋਲੀ ਤੋ ਵੋਹ ਸਾਮਨੇ  ਖੜੀ ਥੀ। ਜਵਾਨ ਔਰਤ ਬਨ ਕਰ.... ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਵੋਹ ਇੰਦੂ ਥੀ, ਅਪਨੀ ਮਾਂ ਕੀ ਬੇਟੀ, ਅਪਨੀ ਬੇਟੀ ਕੀ ਮਾਂ। ਜੋ ਅਪਨੀ ਆਂਖੋਂ ਕੇ ਦਨੀਆਲੇ ਸੇ ਮੁਸਕਰਾਈ ਔਰ ਹੋਂਟੋਂ  ਕੇ ਕੋਨੇ ਸੇ ਦੇਖਨੇ  ਲੱਗੀ।

ਇਸੀ ਕਮਰੇ ਮੇਂ ਜਹਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਹਰਮਲ ਕੀ ਧੁਨੀ ਨੇ ਮਦਨ ਕੋ ਚਕਰਾ ਦੀਆ ਥਾ, ਆਜ ਉਸ ਕੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਨੇ ਬੌਖਲਾ ਦੀਆ ਥਾ। ਹਲਕੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਤੇਜ਼ ਬਾਰਿਸ਼ ਸੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੀਏ  ਬਾਹਰ ਕਾ ਪਾਨੀ ਉਪਰ ਕਿਸੀ ਕੋੜੀ ਮੇਂ ਸੇ ਰਿਸਤਾ ਹੂਆ  ਇੰਦੂ ਔਰ ਮਦਨ ਕੇ ਬੀਚ ਟਪਕਨੇ ਲੱਗਾ.... ਲੇਕਿਨ ਮਦਨ ਤੋ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹੋ ਰਹਾ ਥਾ। ਇਸ ਨਸ਼ੇ ਮੇਂ ਉਸ ਕੀ ਆਂਖੇਂ ਸਿਮਟਨੇ ਲਗੀਂ  ਔਰ ਤਨਫ਼ਸ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਕਰ ਅਨਸਾਂ ਕਾ ਤਨਫ਼ਸ ਨਾ ਰਹਾ।

‘‘ਇੰਦੂ....’’ ਮਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਔਰ ਉਸ ਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਸ਼ਾਦੀ ਕੀ ਰਾਤ ਵਾਲੀ ਪੁਕਾਰ ਸੇ ਦੋ ਸਿਰ ਉਪਰ ਥੀ.... ਔਰ ਇੰਦੂ ਨੇ ਪਰੇ ਦੇਖਤੇ  ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਜੀ " ਔਰ ਉਸ ਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਦੋ ਸਿਰ ਨੀਚੇ ਥੀ.... ਫਿਰ ਆਜ ਚਾਂਦਨੀ ਕੀ ਬਜਾਏ ਅਮਾਵਸ ਥੀ....

ਇਸ ਸੇ ਪਹਿਲੇ ਕਿ ਮਦਨ ਇੰਦੂ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਹਾਥ ਬੜ੍ਹਾਤਾ। ਇੰਦੂ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਮਦਨ ਸੇ ਲਿਪਟ ਗਈ। ਫਿਰ ਮਦਨ ਨੇ ਹਾਥ ਸੇ ਇੰਦੂ ਕੀ ਠੋੜੀ ਉਪਰ ਉਠਾਈ ਔਰ ਦੇਖਨੇ  ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਆ ਖੋਇਆ, ਕਿਆ ਪਾਇਆ ਹੈ?। ਇੰਦੂ ਨੇ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਮਦਨ ਕੇ ਸਿਆਹ ਹੋਤੇ ਹੂਏ  ਚਿਹਰੇ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਫੇਂਕੀ ਔਰ ਆਂਖੇਂ ਬੰਦ ਕਰਲੀਂ।

‘‘ਯੇ ਕਿਆ?’’ ਮਦਨ ਨੇ ਚੋਂਕਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਆਂਖੇਂ ਸੂਜੀ ਹੋਈ ਹੈਂ।’’।

‘‘ਯੂੰ ਹੀ’’ ਇੰਦੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਔਰ ਬੱਚੀ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਤੇ ਹੂਏ  ਬੋਲੀ। ‘‘ਰਾਤ ਭਰ ਜਗਾਇਆ ਹੈ ਇਸ ਚੁੜੇਲ ਮੀਆ ਨੇ।’’

ਬੱਚੀ ਅਬ ਤੱਕ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਥੀ। ਗੋਯਾ ਵੋਹ ਦੱਮ ਸਾਧੇ ਦੇਖ ਰਹੀ ਥੀ। ਅਬ ਕਿਆ ਹੋਨੇ  ਵਾਲਾ ਹੈ? ਆਸਮਾਨ ਸੇ ਪਾਨੀ ਸਾਬਕਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਥਾ? ਵਾਕਈ ਆਸਮਾਨ ਸੇ ਪਾਨੀ ਸਾਬਕਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਥਾ। ਮਦਨ ਨੇ ਫਿਰ ਗ਼ੌਰ ਸੇ ਇੰਦੂ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਤੇ  ਹੂਏ  ਕਿਹਾ। ‘‘ਹਾਂ ਮਗਰ ਯੇ ਆਂਸੂ?’’

‘‘ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਕੇ ਹੈਂ’’ ਇੰਦੂ ਨੇ ਜੁਵਾਬ ਦੀਆ। ਆਜ ਕੀ ਰਾਤ ਮੇਰੀ ਹੈ। ਔਰ ਫਿਰ ਇਕ ਅਜੀਬ ਸੀ ਹੰਸੀ ਹੰਸਤੇ ਹੂਏ  ਵੋਹ ਮਦਨ ਸੇ ਚਿਮਟ ਗਈ। ਇੱਕ ਤਲਜ਼ਜ਼ ਕੇ ਅਹਿਸਾਸ ਸੇ ਮਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ‘‘ਆਜ ਬਰਸੋਂ ਕੇ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਮਨ ਕੀ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਇੰਦੂ! ਮੈਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਾਹਾ ਥਾ....’’

‘‘ਲੇਕਿਨ ਤੁਮ ਨੇ ਕਹਾ ਨਹੀਂ।’’ ਇੰਦੂ ਬੋਲੀ। ‘‘ਯਾਦ ਹੈ ਸ਼ਾਦੀ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਮੈਂ ਨੇ ਤੁਮ  ਸੇ ਕੁਛ ਮਾਂਗਾ ਥਾ?’’

‘‘ਹਾਂ!’’ ਮਦਨ ਬੋਲਾ । ‘‘ਆਪਨੇ  ਦੁੱਖ ਮੁਝੇ ਦੇ ਦੋ।’’

‘‘ਤੁਮ ਨੇ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਮਾਂਗਾ ਮੁਝ  ਸੇ....’’

‘‘ਮੈਂ ਨੇ ?’’ ਮਦਨ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਤੇ ਹੂਏ  ਕਿਹਾ ‘‘ਮੈਂ ਕਿਆ ਮਾਂਗਤਾ? ਮੈਂ ਤੋ ਜੋ ਕੁਛ ਮਾਂਗ ਸਕਤਾ ਥਾ ਵੋਹ ਸਬ ਤੁਮ ਨੇ ਦੇ ਦਿਆ। ਮੇਰੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ੋਂ ਸੇ ਪਿਆਰ.... ਉਨ ਕੀ ਤਾਲੀਮ, ਬਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ.... ਯੇ ਪਿਆਰੇ ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ.... ਯੇ   ਕੁਛ ਤੋ ਤੁਮ ਨੇ ਦੇ ਦੀਆ।’’

‘‘ਮੈਂ ਭੀ ਯਹੀ ਸਮਝਤੀ ਥੀ।’’ ਇੰਦੂ ਬੋਲੀ ‘‘ਲੇਕਿਨ ਅਬ ਜਾ ਕਰ ਪਤਾ ਚਲਾ, ਐਸਾ ਨਹੀਂ।’’

‘‘ਕਿਆ ਮਤਲਬ?’’

‘‘ਕੁਛ ਨਹੀਂ।’’ ਫਿਰ ਇੰਦੂ ਨੇ ਰੋਕ ਕਰ ਕਿਹਾ। ‘‘ਮੈਂ ਨੇ ਭੀ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਰੱਖ ਲੀ।’’

‘‘ਕਿਆ ਚੀਜ਼ ਰੱਖ ਲੀ?’’

ਇੰਦੂ ਕੁਛ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਰਹੀ ਔਰ ਫਿਰ ਅਪਨਾ ਮੂੰਹ ਪਰੇ ਕਰਦੇ ਹੂਏ  ਬੋਲੀ ‘‘ਅਪਨੀ ਲਾਜ.... ਅਪਨੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ.... ਉਸ ਵਕਤ ਤੁਮ ਭੀ ਕਹਿ ਦੇਤੇ.... ਆਪਨੇ  ਸੁਖ  ਮੁਝੇ ਦੇ ਦੋ.... ਤੋ ਮੈਂ....’’ ਔਰ ਇੰਦੂ ਕਾ ਗਲਾ ਰੁੰਧ  ਗਿਆ। ਔਰ ਕੁਛ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਬੋਲੀ। ‘‘ਅਬ ਤੋ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਕੁਛ ਭੀ ਨਹੀਂ ਰਹਾ।’’

ਮਦਨ ਕੇ ਹਾਥੋਂ ਕੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤ ਢਿੱਲੀ ਪੜ ਗਈ। ਵੋਹ ਜ਼ਮੀਨ ਮੇਂ ਗੜ ਗਿਆ। ਯੇ ਅਨ ਪੜ੍ਹ ਔਰਤ ?.... ਕੋਈ ਰਟਾ ਹੂਆ  ਫ਼ਿਕਰਾ....? ਨਹੀਂ ਤੋ .... ਯੇ ਤੋ ਅਭੀ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਭੱਟੀ ਸੇ ਨਿਕਲਾ ਹੈ। ਅਭੀ ਤੋ ਇਸ ਪਰ ਬਰਾਬਰ ਹਥੌੜੇ ਪੜ ਰਹੇ ਹੈਂ ਔਰ ਆਤਸ਼ੇਂ ਬੁਰਾਦਾ ਚਾਰੋਂ ਤਰਫ਼ ਉੜ ਰਹਾ ਹੈ....

ਕੁਛ  ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਮਦਨ ਕੇ ਹੋਸ਼ ਠਿਕਾਨੇ  ਆਏ ਔਰ ਬੋਲਾ । ‘‘ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ ਇੰਦੂ’’ ਫਿਰ ਰੋਤੇ ਹੂਏ  ਮਦਨ ਔਰ ਇੰਦੂ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਸੇ ਲਿਪਟ ਗਏ.... ਇੰਦੂ ਨੇ ਮਦਨ ਕਾ ਹਾਥ ਪਕੜਾ ਔਰ ਉਸੇ ਐਸੀ ਦੁਨੀਆਉਂ ਮੇਂ ਲੇ ਗਈ ਜਹਾਂ ਇਨਸਾਨ ਮਰ ਕਰ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਤਾ ਹੈ