ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਘੜਨੀ ਸਭਾ ਦੀ ਡਰਾਫਟਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾ . ਭੀਮਰਾਉ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਨ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ 9 ਦਿਸੰਬਰ 1949 ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਪਰਸੰਗਕ ਹਨ । ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਡਾ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਸੁਚੇਤ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਵਿਧਾਨ ਘੜਨੀ ਸਭਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।ਪਿਛਲੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਕਹਿ ਕੇ ਸਾਡੀ ਮਹਾਨ ਮੁਕਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਲਤ ਬਿਆਨੀ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਉਹੀ ਨਾਇਕ ਪੂਜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਰਦਾਰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਇਸ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ । ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਤਥ ਉਭਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਅਸਲ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਾਡਾ ਕੌਮੀ ਮੁਕਤੀ ਇਨਕਲਾਬ ਹੈ ।
ਪੇਸ਼ ਹੈ ਭੀਮਰਾਉ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦਾ ਭਾਸ਼ਨ -
ਸੱਜਣੋ , ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ 9 ਦਿਸੰਬਰ , 1946 ਨੂੰ ਹੋਈ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੈਠਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਦੋ ਸਾਲ , ਗਿਆਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾਂ ਦਿਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ । ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਕੁਲ ਮਿਲਾਕੇ 11 ਬੈਠਕਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ । ਇਸ 11 ਇਜਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ , ਸਮੂਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ , ਸੰਘ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ , ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ , ਅਲਪ ਸੰਖਿਅਕਾਂ ਬਾਰੇ , ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬਣੀਆਂ ਸਮਿਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਹੋਏ । ਸੱਤਵੇਂ , ਅਠਵੇਂ , ਨੌਵਾਂ , ਦਸਵਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਸਤਰ ਡਰਾਫਟ ਸੰਵਿਧਾਨ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ । ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਇਸ 11 ਇਜਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ 165 ਦਿਨ ਕਾਰਜ ਹੋਇਆ । ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ 114 ਦਿਨ ਡਰਾਫਟ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਲਗਾਏ ਗਏ ।
ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ
ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਜਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜੰਨਤ ਵਰਗੀ ਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹਿੰਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲਹੂ ਰੰਗੀ ਘਾਟੀ ਦਾ । ਇਸ ਕਾਰਨ ਜਿੱਥੇ ਗਰੀਬੀ , ਭੁੱਖ , ਸੁਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਆਦਿ ਸਾਡੀ ਰੋਜ ਦੀ ਬਹਿਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਉਥੇ ਹੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ।
ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਅੰਕੜੇ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਸਾਲ 2004 - 05 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਆਕਲਨ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 28 . 3 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ , ਉਥੇ ਹੀ ਉਸੀ ਸਾਲ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਾਦਾਦ ਸਿਰਫ਼ 4 . 5 ਫੀਸਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ । ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ , ਜਿੱਥੇ ਸਾਮਾਜਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਮੁਸਤੈਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ । ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ 50 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਇਲਾਵਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭੂਮੀਆਂ ਨੂੰ ਭੂਮੀਹੀਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ।
ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਝੁੱਗੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ । ਮੈਂ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ । ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬਿਹਾਰ , ਉੜੀਸਾ , ਮੱਧਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਵਰਗੀ ਬਦਬਖਤੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਈ , ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਨਾ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਰੋਜੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ।
ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੱਕ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ , ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਰਾਜ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਆਯਾਮਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹੈ । ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ । ਬੀਤੇ ਕੁੱਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ ।
ਅਨਾਜ , ਸਬਜੀਆਂ , ਤਿਲਹਨ ਸਭ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸੀ ਕਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਹਾਲਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਆਯਾਤ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਕਾਲੀਨ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਧਵਸਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਟੂਰਿਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਘੱਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕਮਾਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ ਯਾਨੀ 25907 ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ 17174 ਰੁਪਏ । ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਬੇਰੋਜਗਾਰੀ ਦਰ 4 . 21 ਫੀਸਦੀ ਹੈ , ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੇਰੋਜਗਾਰੀ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਰ 3 . 09 ਹੈ ।
ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸੁਰਗਵਾਸੀ ਹੋਏ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਏਲਸੀ ਜੈਨ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਸਨ ਜੋ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗ਼ੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਥਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਫ਼ਨਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਿਤ ਗਰਮ ਕਪੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰੇਗਾ ? ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੁਪਰਿਚਿਤ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਸਮਝ ਬੂਝ ਦੇ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ , ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਮਿਲੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਪੱਥਰ ਕਿਉਂ ਉਠਾਉਣਗੇ ?
ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਮਕਾਮੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਆਮ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਹੈ । ਉਥੇ ਹੀ ਇਸਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਕਾਰਾਪਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹਾਨਾ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਚਾਇਤ ਚੋਣ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣਾ ਤਾਂ ਇਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਮਕਾਮੀ ਜਨਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਨਹੀਂ ਹਨ । ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖਾਧ ਅਤੇ ਸਾਮਾਜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ , ਜੋ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਵੰਚਿਤਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ । ਇਸਦੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੇ ਸਾਮਾਜਕ ਕਾਰਜ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮੇਰੇ ਜਵਾਨ ਸਾਥੀ ਤਨਵੀਰ ਅਹਿਮਦ ਡਾਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ।
ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਲੋਕ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਰੋਜਗਾਰ ਕਾਰਡ ਹੋਣ । ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਕਾਰਡ ਸਨ , ਉਹ ਵੀ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਦਾ ਰੋਜਗਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ ਸਨ । ਕਈ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਤਨਖਾਹ ਰੋਜਗਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਮੰਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਤਨਖਾਹ ਵਧਾਕੇ 110 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰੋਜਗਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਖਾਸਾ ਵਾਧਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ । ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿਰਫ ਛੇ ਫੀਸਦੀ ਪਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ੍ਰਤਵ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕੇ ਹਨ । ਬੁਢੇਪਾ ਪੇਂਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਿਹਤਰ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ 35 ਫੀਸਦੀ ਪਾਤਰ ਬੁਜੁਰਗ ਪੇਂਸ਼ਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ ।
ਪੇਂਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਘੱਟ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇਮੀ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਇਹੀ ਗੱਲ ਖਾਧ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ । ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਿਹਾਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ , ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਦੁਕਾਨਾਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਦਿਨ ਖੁਲਦੀਆਂ ਹਨ । ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਾਏ ਗਏ । ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਰਾਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਲੈ ਪਾਂਦੇ ਹਨ । ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਮਾਰਕੇਟ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਕਿ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਕਈ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਿਆ ਹੈ । ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਤਰਫ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਫੌਜੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਨਿਆਂ ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਸਮਾਧਾਨ ਲੱਭਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਵਾਮ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ , ਉਥੇ ਹੀ ਇਸ ਖੂਬਸੂਰਤ ਲੇਕਿਨ ਸੰਕਟਗਰਸਤ ਵਾਦੀ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਗਰਿਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਖਾਧ , ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ , ਸਿੱਖਿਆ , ਰੁਜਗਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸੁਨਿਸਚਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਹੈ । ਇਸ ਵਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਵੱਡੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਜ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ - ਮੋਟੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ । ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ।
ਇੱਕਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਹਾਕਾ ਖੱਟੀਆਂ-ਮਿੱਠੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਸੰਦਲੀ ਤੇ ਭੂਰੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟਣ ਪਿਛੋਂ ਭਾਵੇਂ ਸੀਤ ਲਹਿਰ ਵੀ ਨਿੱਘ 'ਚ ਵੱਟਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ ਪਰ ਪਿਘਲ ਗਏ ਸਾਲ ਦਾ ਅਜੇ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੀਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਲੰਘ ਕੇ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ-ਇਬਰਾਹੀਮ ਲਿੰਕਨ ਤੇ ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ, ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੀਆਂ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ। ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਦੱਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਅਤੀਤ ਦੀ ਬੁੱਕਲ 'ਚ ਜਾ ਛੁਪਿਆ ਸਾਲ ਚਕਾਚੌਂਧ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ 'ਚ ਅਗਾਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਡਾਰਵਿਨ ਅਤੇ ਲਿੰਕਨ ਦੇ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਬੜੀਆਂ ਚਕਾਚੌਂਧ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ ਨੇ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਇਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਬਾਰਬੀ ਦਾ ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਆ ਗਿਆ। ਲਿੰਕਨ ਅਤੇ ਡਾਰਵਿਨ ਦੇ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਦੇ ਉਲੀਕੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਾਰਬੀ ਦੇ ਪੰਜਾਹਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਰੌਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰੁੱਲ ਗਏ। ਉਕਤ ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਮਹਿਜ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ।
ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸੁਰਜਨ ਜ਼ੀਰਵੀ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਝੋਲੀ, ''ਇਹ ਹੈ ਬਾਰਬੀ ਸੰਸਾਰ'' ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਪਾਈ ਸੀ। ਜ਼ੀਰਵੀ ਦੀ ਉਕਤ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਡਾਰਵਿਨ ਤੇ ਲਿੰਕਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਸੰਜ਼ੀਦਾ ਤੇ ਸੋਚਵਾਨ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿਮਟ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਜ਼ੀਰਵੀ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਬਾਰਬੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਸੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਗੁੱਡੀ ਨੇ ਕਿੱਥੋਂ ਤਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੋਚ ਖੁੰਢੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ੀਰਵੀ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ-ਪਾਖਿਆ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਬਿਮਾਰੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਵਾੜੇ 'ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਸੀ/ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਖੁੱਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਰ ਤਬਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬਾਰਬੀ ਦੇ ਮਾਡਲ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਖਰੀਦ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਘਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਵੇਚ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਰਬੜ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਪਿਛੇ ਦੌੜੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਪਾਗਲਪਨ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੜੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸਮਝਦੇ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਟੱਬਰ ਵੀ ਬਾਰਬੀ ਦੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ।
ਲਿੰਕਨ ਅਤੇ ਡਾਰਵਿਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਪਿਛੇ ਬੜੀ ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਘਾਲਣਾ ਹੋਵੇਗੀ ਪਰ ਬਨਾਵਟੀ ਗੁੱਡੀ ਬਾਰਬੀ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਪਿਛੇ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ 'ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਰੂਥ ਹੈਂਡਲਰ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਧੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ 'ਬਾਰਬਰਾ' ਤੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਨਾਂ 'ਬਾਰਬੀ'। ਜਦੋਂ ਅਸਲੀ ਬਾਰਬੀ ਗੁੱਡੀਆਂ-ਪਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮਾਂ ਨੇ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਚੋਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਪਟੋਲੇ ਲਿਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਇਕ ਦੁਪਹਿਰ ਰੂਥ ਦਫਤਰੋਂ ਘਰ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਆਇਆ ਤਾਂ ਨੰਨੀ ਮੁੰਨੀ ਬਾਰਬਰਾ ਇਕ ਗੁੱਡੀ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ ਤੇ ਦੇਖਣ-ਪਾਖਣ ਨੂੰ ਬੜੀ ਭੱਦੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਦਿਮਾਗ ਰੂਥ ਨੂੰ ਫੁਰਨਾ ਫੁਰਿਆ ਕਿ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮੰਡੀ 'ਚ ਇਕ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਬਣੀ ਤੇਜ਼-ਤਰਾਰ ਗੁੱਡੀ ਛੱਡੀ ਜਾਵੇ।
ਗੱਲ 1955 ਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰੂਥ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਜਰਮਨੀ ਗਿਆ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਚ ਲਿੱਲੀ ਨਾਂ ਦੀ ਖਿਡੌਣਾ ਗੁੱਡੀ ਦੇਖੀ। ਉਸਨੇ ਦੋ ਖਰੀਦ ਲਈਆਂ ਇਕ ਆਪਣੀ ਧੀ ਲਈ ਤੇ ਦੂਜੀ ਆਪਣੀ ਵਪਾਰਕ ਸੂਝ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਗੁੱਡੀ ਆਪਣੇ ਵਪਾਰਕ ਸਾਥੀ ਰੇਅਨ ਜੈਕ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਉਦੋਂ ਰੂਥ 'ਮੈਟਲ ਇੰਕ' ਨਾਂ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਜੈਕ ਇਥੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜੈਕ ਨੇ ਉਕਤ ਲਿੱਲੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁੱਡੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਡਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੈਕ ਵਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਉਤੇ ਮੈਟਲ ਇੰਕ ਕੰਪਨੀ ਨੇ 1959 ਦੌਰਾਨ ਬਾਰਬੀ ਨੂੰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਸਾਂਚਿਆਂ 'ਚ ਢਾਲਿਆ ਤੇ ਏਸੇ ਸਾਲ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਦਿਨ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਦੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੇਲੇ 'ਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੂੰ ਰੂਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਧੀ ਬਾਰਬਰਾ ਦੇ ਨਾਂ ਉਤੇ ਬਾਰਬੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ।
ਜ਼ੈਬਰੇ ਦੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਸਵਿਮਿੰਗ ਸੂਟ 'ਚ ਇਕ ਮਾਸੂਮ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਅੱਲ੍ਹੜ ਉਮਰ ਦੀ ਦਿਸਦੀ ਖਿਡੌਣਾ ਗੁੱਡੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਭਾਰ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਖਿਡੌਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਇਕ ਕਾਮ ਉਕਸਾਊ ਗੁੱਡੀ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਥ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਕਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਫੁੰਡ ਲਏ। ਲਿੱਲੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬਣਾਈ ਬਾਰਬੀ ਲਈ ਵਿਹੜਾ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਮੋਕਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਸਾਲ ਕੁ ਬਾਅਦ ਲਿੱਲੀ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
1971 'ਚ ਬਾਰਬੀ ਦਾ ਟੀ.ਵੀ. ਉਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ 'ਚ ਬਾਰਬੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਉਭਾਰ ਕੇ ਕਈ ਪੋਜ਼ਾਂ 'ਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੈਮਰੇ ਦੇ ਟਰਿੱਕਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਬਾਰਬੀ ਦੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲਾਲਾ-ਲਾਲਾ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਮੁਟਿਆਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹਰ ਕੁੜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਰਬੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗੀ। ਬਾਰਬੀ ਵਰਗੀ ਦਿੱਖ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਚ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਟੱਪਦੀਆਂ ਕਈ ਮਾਸੂਮ ਧੀਆਂ ਫਾਕੇ ਕੱਟਦੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰ ਘਟਾ ਕੇ ਬਾਰਬੀ ਵਰਗੇ ਅੰਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦਵਾਈਆਂ ਖਾਂਦੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਰੋਗ ਸਹੇੜ ਬੈਠੀਆਂ ਤੇ ਕਈ ਜਾਨ ਵੀ ਗੁਆ ਬੈਠੀਆਂ। ਪਰ ਬਾਰਬੀ ਦਾ ਨਾਪ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਗੋਰੀ ਦਿੱਖ ਦੀ ਬਾਰਬੀ ਗੈਰ ਗੋਰੀਆਂ ਨਸਲਾਂ 'ਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ ਤਾਂ ਚੀਨੀ, ਜਪਾਨੀ, ਅਫਰੀਕਨ ਤੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਦਿੱਖ ਨਾਲ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਨਾਵਾਂ 'ਚ ਬਾਰਬੀ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਬਾਰਬੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਗੁੱਡੀਆਂ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਚ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਬਾਰਬੀ ਦਾ ਬੁਆਏ ਫਰੈਂਡ ਕਿਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਬਣਾ ਕੇ ਕਈ ਗੁੱਡੇ ਮਾਰਕੀਟ 'ਚ ਉਤਾਰੇ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਬਾਰਬੀ ਮੁੰਡਿਆਂ 'ਚ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦੋਂ ਬਾਰਬੀ ਦਾ ਜਾਦੂ ਘੱਟਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਏ ਸਾਲ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਕੰਮਕਾਜਾਂ 'ਚ ਲੱਗੀ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਡਾਕਟਰ, ਪਾਇਲਟ ਤੇ ਫਾਇਰ ਫਾਈਟਰ ਵਰਗੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵਧ ਮਾਡਲਾਂ 'ਚ ਬਾਰਬੀ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕੇ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਬਾਰਬੀ ਦੇ ਕੁੱਤੇ, ਬਿੱਲੇ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਮਾਰਕੀਟ 'ਚ ਖਿਡੌਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬੇਹਿਸਾਬ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ। ਮੁਸਲਿਮ ਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚ ਆਪਣੀ ਦਿੱਖ ਕਰਕੇ ਬਾਰਬੀ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਏਨੀ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਕੇ ਦੇ ਸਕੀ, ਸੋ ਹੁਣ ਉਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਰੀਅਤ ਪਹਿਰਾਵੇ 'ਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪਿਛੇ ਜਿਹੇ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਇਸ ਕਾਲਪਨਿਕ ਬਾਰਬੀ ਦਾ ਉਸਦੇ ਬੁਆਏ ਫਰੈਂਡ ਕਿਨ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਅਸਲੀ ਬਾਰਬੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਂ ਉਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਵਾਲੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਕਰਕੇ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਦਾ ਨਾ ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਵੈਸੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਬਾਰਬੀ ਨੂੰ ਇਕ ਜੀਵਤ ਮੁਟਿਆਰ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਡਲਿੰਗ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਰਬੜ ਦੀ ਇਹ ਮਾਡਲ ਕਈ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਮਾਡਲ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਈ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਕਿੱਧਰੇ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮਾਲਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਰਬੜ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹੁਤਾ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਮੁਰਗੀ ਦਾ ਕਿਧਰੇ ਕਤਲ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਕਈ ਚੰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਨਾਮੀ ਮਾਡਲਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਰਬੜ ਦੀ ਮਾਡਲ ਕਮਾਈ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਈ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਮਰੀਕਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਵਾਰਵਾਰ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਬਾਰਬੀ ਦੀ ਦਿੱਖ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਲੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹੋ ਸਲਾਹ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਰਬੀ ਬਣਨ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਚ ਐਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਰੋਗ ਨਾ ਸਹੇੜਨ।
ਖੈਰ, ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਬਾਰਬੀ ਦਾ ਜਾਦੂ ਮੱਠਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਬਾਰਬੀ ਦਾ ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਡਰਾਮਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਡਰਾਮੇ ਨੇ ਖੂਬ ਰਾਸ ਰਚਾਈ। ਜਦੋਂ ਲਿੰਕਨ ਤੇ ਡਾਰਵਿਨ ਦੇ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਹਰ ਗਲੀ ਮੁਹੱਲੇ 'ਚ ਬਾਰਬੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਆ ਗਈ ਤੇ ਇਸ ਹਨੇਰੀ ਨੇ ਡਾਰਵਿਨ ਤੇ ਲਿੰਕਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਗੁੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਯੂ.ਐਸ਼ਏ. ਟੂਡੇ ਨੇ ਇਕ ਲੰਬਾ ਚੌੜਾ ਤੇ ਅਸਰਦਾਰ ਐਡੀਟੋਰੀਅਲ ਲਿਖਿਆ ਪਰ ਸਾਡੇ ਜ਼ੀਰਵੀ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਚਿਰੋਕਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ 'ਇਹ ਹੈ ਬਾਰਬੀ ਸੰਸਾਰ'।
ਬੀਤੇ ਦਿਨੀਂ ਅਮਰੀਕਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੀਸਾਂ 'ਚ ਲੋਹੜੇ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਹਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 'ਚ ਪਾੜ੍ਹੇ ਮੁਜਾਹਰੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ 'ਚ ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਪਾੜ੍ਹਿਆਂ 'ਚ ਝੜੱਪਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਾਂਗਰਸ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕ ਸੁੰਨ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਨ ਫੌਜ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਅਫ਼ਸਰ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ
ਫੌਜ ਵਿਚਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਫੌਜ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣ ਕੇ ਹਜਾਰ-ਹਜਾਰ ਡਾਲਰ ਘੰਟੇ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਪੈਨ ਵਾਲਮਾਰਟ ਸਟੋਰ 50 ਸੈਂਟ ਦਾ ਵੇਚ ਰਿਹਾ ਉਹੀ ਪੈਨ ਉਹ ਪੰਜ ਡਾਲਰ ਦਾ ਸਪਲਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿੱਸੇ ਛਾਪੇ ਤਾਂ ਮਸਲਾ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਇਨਕੁਆਰੀਆਂ ਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੀਡੀਏ 'ਚ ਆਏ ਉਬਾਲ ਕਰਕੇ ਸਾਧਾਰਣ ਜਨਤਾ ਚਾਰ ਕੁ ਦਿਨ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚ ਮਸ਼ਹੂਫ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਬਰਫਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਕਲੀ ਧੁੱਪ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ, ਨਵੇਂ ਲਿਆਂਦੇ ਕੁੱਤੇ ਵਲੋਂ ਖਾਣਾ ਨਾ ਖਾਣ, ਬਿੱਲੇ ਦੇ ਦੰਦ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ 'ਚ
ਆਏ ਬਾਰਬੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮਾਡਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ''ਇਹ ਹੈ ਬਾਰਬੀ ਸੰਸਾਰ।''
ਸ੍ਰੋਤ :- punjabtimesusa.com
*ਫੋਨ:530-301-1753
ਪੇਂਟਿੰਗ, ਆਡੀਉ ਭਾਸ਼ਣ , ਵੀਡੀਓ ਕਵਿਤਾ : ਇੱਕ ਅਨੋਖੀ ਰਚਨਾ . ਸੰਘਰਸ਼ , ਸਾਹਸ , ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਵਿਨਾਇਕ ਸੇਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੋਲਾਜ ਪੇਸ਼ ਹੈ . ਤਿੰਨ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਮਾਧਿਅਮ ਹਨ . ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ . ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ , ਜੋ ਪਿਕਚਰ ਫਾਰਮੇਟ ਵਿੱਚ ਹੈ . ਇੱਕ ਵਿਖਿਆਨ ਜੋ ਆਡਿਉ ਫਾਰਮੇਟ ਵਿੱਚ ਹੈ . ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਜੋ ਵੀਡੀਓ ਫਾਰਮੇਟ ਵਿੱਚ ਹੈ . ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਨ ਵਿਨਾਇਕ ਸੇਨ .
ਨੈੱਟ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਨੈੱਟ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਇਹ ਰਚਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁੱਝ ਇੱਕ ਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਟੇਕਸਟ , ਫੋਟੋ , ਆਡੀਉ , ਵੀਡੀਉ , ਕਵਿਤਾ , ਪੇਂਟਿੰਗ . .
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਂਟਿੰਗ . ਇਸਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਇੰਡੀਅਨ ਕਾਲਜ ਆਫ ਆਰਟਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਬਨ ਰਾਏ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ . ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਦੇਵਘਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਮ ਕਲਾਕਾਰ ਪਬਨ ਰਾਏ ਨੇ ਵਿਨਾਏਕ ਸੇਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਵਾਟਰ ਕਲਰ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ . ਇਹ ਜਨਜਵਾਰ ਟੀਮ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੈਨਿਕ ਪ੍ਰਭਾਤ ਖਬਰ ਦੇ ਦੇਵਘਰ ਸੰਪਾਦਕ ਸੰਜੈ ਮਿਸ਼ਰਾ ਕੋਲੋਂ ਮਿਲੀ ਹੈ . ਕਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਅੱਧਾ ਦਰਜਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਵਾਜੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਪਬਨ ਰਾਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਦਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ . ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਰਨਿਕ ਨਾਮ ਦੇ ਕਲਾ ਸਮੂਹ ਦਾ ਗਠਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ .
ਪਬਨ ਰਾਏ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ : ਸਾਂਤੀ ਲਈ ਉਥੇ ਹਥ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉਥੇ ਹਥ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉਥੇ ਹਥ
ਇੱਕ ਵਿਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਇਕ ਸੇਨ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ . ਕਰੀਬ 50 ਮਿੰਟ ਦਾ ਇਹ ਭਾਸ਼ਣ ਆਡੀਉ ਫਾਰਮੇਟ ਵਿੱਚ ਹੈ . ਆਈ ਜੀ ਖਾਨ ਮੇਮੋਰੀਅਲ ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਵਿਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਇਕ ਸੇਨ ਦਾ ਲੈਕਚਰ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਪੱਖੋਂ ਜੋਰਦਾਰ ਹੈ . ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਆਡੀਉ ਪਲੇਅਰ ਉੱਤੇ ਕਲਿਕ ਕਰਕੇ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹੋ .
ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ . ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਇਕ ਸੇਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ .
ਲੈਕਚਰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੋ
ਸ੍ਰੋਤ : bhadas4media.com
ਇਸ ਚਿਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸੀਨ ਹੈ ਜੋ ਜੋ ਮੂਕ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ. ਪਹਿਲਾਂ ਯਹੂਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹੱਕ ਖੋਹ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਜਰਮਨਾਂ ਤੋਂ. ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਕੀਤਾ ਹੈ ਮਾਰਟਿਨ ਨੀਮੋਲਰ ਨੇ:
ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਏ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਲਈ
ਪਰ ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨਹੀਂ ਸੀ
ਫਿਰ ਉਹ ਆਏ ਟ੍ਰੇਡ ਯੁਨੀਅਨਿਸਟਾਂ ਲਈ
ਪਰ ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਟ੍ਰੇਡ ਯੁਨੀਅਨਿਸਟ ਨਹੀਂ ਸੀ
ਫਿਰ ਉਹ ਯਹੂਦੀਆਂ ਲਈ ਆਏ
ਪਰ ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਯਹੂਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ
ਫਿਰ ਉਹ ਆਏ ਮੇਰੇ ਲਈ
ਅਤੇ ਹੁਣ ਬੋਲਣ ਲਈ ਕੋਈ ਬਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ
ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕਈ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ . ਪਰ ਅਕਸਰ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ . ਇੱਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ . ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਉਭਰਨ ਲਗਦਾ ਹੈ ਉਥੇ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਸੱਚੀ ਕਲਾ ਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਜੋਂ ਆ ਹਾਜਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ.
ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ , ਮਾਰਟਿਨ ਨੀਮੋਲਰ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਧ ਲਈ ਗਿਰਜੇ ਵਲੋਂ ਸਮੂਹਕ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਜੁੰਮੇਵਾਰੀ ਕਬੂਲਣ ਦੇ ਜੋਰਦਾਰ ਸਮਰਥਕ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਨਾਜੀਆਂ ਦੇ ਢਾਹੇ ਜੁਲਮ ਦਾ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ .
ਨੀਮੋਲਰ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੂ - ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਪਤਾਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ ਸੀ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਬਣ ਗਏ ਸੀ . ਅਤੇ ਉਹਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਟਲਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ . ਦਰਅਸਲ , ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾਜੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਧ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ [ ਨਿਊਜਵੀਕ , ਜੁਲਾਈ 10 , 1937 , ਪੰਨਾ 32 ]
ਲੇਕਿਨ ਨੀਮੋਲਰ ਨੇ ਨਾਜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਤੋੜ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰ ਲਿਆ . 1933 ਵਿੱਚ , ਉਹਨੇ ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਲੂਥਰਵਾਦੀ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲੀਗ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ . 1934 ਵਿੱਚ , ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਰਮੈਨ ਧਰਮਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਯੋਜਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਜਰਮਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੀ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈ .
1933 ਤੋਂ 1937 ਤੱਕ ਨੀਮੋਲਰ ਨੇ ਨਿਰੰਤਰ ਨਾਜੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ .
ਅਤੇ ਉਸ ਚਰਚਿਤ ਘੋਸ਼ਣਾਪਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਲਾਸਿਕ ਚਾਰਟਰ 77 ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਮਗਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿੱਚ 1936 ਦੀਆਂ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਤੋਂ ਐਨ ਪਹਿਲਾਂ ਧੜਵੈਲ ਪਧਰ ਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 9 ਹੋਰ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਿਟਲਰ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ :
ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਬੰਧਨ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ . ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੰਕਾਰ ਹੈ . ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਫਿਊਰ੍ਹਰ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ , ਕਿ ਅਕਸਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਸ਼ੋਭਾ ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ . ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਫਿਊਰ੍ਹਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੇਂਟ ਵੇਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਤੇ ਇਤਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ . ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨਿਰਣਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਧਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਗੋਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਕਨੂੰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ . ਉਹ ਖੁਦ ਆਪ ਇੱਕ ਪੁਜਾਰੀ ਦੀ ਗਰਿਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਰੱਬ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਚੋਲੇ ਦੇ ਵਜੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ...... ਅਸੀਂ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਮਸੀਹ ਦੇ ਕਰਾਸ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਪੋਤਰੇ ਇਸ ਅਧਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੁਜੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਨਾ ਦੇਣ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਰਾਜ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੱਬ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਰਾਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ . [ ਟਾਇਮ ਪਤ੍ਰਿਕਾ 27 ਜੁਲਾਈ 1936 ਵਿੱਚੋਂ ]
ਰੇਵ ਮਾਰਟਿਨ ਨੀਮੋਲਰ ਦਾ 1937 ਤੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬਰਲਿਨ ਉਪਨਗਰ ਵਿੱਚਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਬਚਾਉ ਕਰੀ ਰੱਖਿਆ . ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਧਰੋਹ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ . ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਸ਼ਾਇਦ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ . ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਫੇਰ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ . ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਧ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ Sachsenhausen ਅਤੇ Dachau ਤਸੀਹਾ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ . ਲੜਾਈ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਬਾਲ ਬਾਲ ਬਚੇ .
ਜੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ , ਨੀਮੋਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਅਮਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਏ . ‘ਦੋਸ਼ ਦੇ ਸਟਟਗਾਰਟ ਇਕਬਾਲੀਆ ਬਿਆਨ’ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਪ੍ਰੋਟੇਸਟੇਂਟ ਚਰਚ ਨੇ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੁਲਮ ਦੇ ਲਈ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ,ਉਸ ਨੂੰ ਉਲੀਕਣ ਵਿੱਚ ਨੀਮੋਲਰ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ. 1961 ਵਿੱਚ , ਉਹ ਚਰਚ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਛੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੁਣੇ ਗਏ .
ਨੀਮੋਲਰ ਇੱਕ ਅਟਲ ਸ਼ਾਂਤੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੁਲਹ ਦੇ ਵਕੀਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਭਰੇ . ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਖਾਸ ਕਰ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ 1952 ਵਿੱਚ ਮਾਸਕੋ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1967 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਵਿਅਤਨਾਮ ਦੀ . ਉਹ 1967 ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ , ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ਵੈਸਟ ਜਰਮਨ ਗਰੈਂਡ ਕਰਾਸ ਆਫ ਮੈਰਿਟ . ਮਾਰਟਿਨ ਨੀਮੋਲਰ ਦੀ 92 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 6 ਮਾਰਚ , 1984 ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ.
(ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਚਿੱਤੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਪੋਸਟਰ , ਜੋ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦੀ ਮਹਾਨ ਫਿਲਮ ‘ਦੋ ਬੀਘਾ ਜਮੀਨ’ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਇਹ ਪੋਸਟਰ ਫਿਲਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ।)
ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮੇ ਦੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਵਿਮਲ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਬ 20 ਸਾਲ ਦੇ ਫਿਲਮੀ ਸਫਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੋਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ । ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕਲਾਸਿਕ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਏ ਨੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ।
ਬਿਮਲ ਦਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਰ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿੱਗਰ ਸਮਾਜਕ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਫਿਲਮਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਗੋਂ ਸਿਨਮਾ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਵੀ ਵਖਾਇਆ । ਰਾਏ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਣ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਫਿਲਮਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮੇ ਦੇ ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਜੜੇ ਨਗੀਨੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ।
ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਕਮਜੋਰੀਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਏ ਦੀ ਫਿਲਮ ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੀਨ - ਹੀਣ ਅਤੇ ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ ਵਰਗ ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਜਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਣੀਤਾ , ਬਿਰਾਜ ਬਹੂ , ਮਧੁਮਤੀ , ਸੁਜਾਤਾ ਅਤੇ ਬੰਦਿਨੀ ਵਰਗੀ ਕਲਾਸਿਕ ਫਿਲਮਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੇ ਚੋਟ ਕੀਤੀ ।
ਬਾਰਾਂ ਜੁਲਾਈ 1909 ਨੂੰ ਤਤਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਢਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਵਿਮਲ ਰਾਏ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਫੋਟੋਗਰਾਫਰ ਦੀਆਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਸਨ । ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਦੋ ਵ੍ਰੱਤਚਿਤਰ ਵੀ ਬਣਾਏ ਸਨ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵਾ ਉਪਲੱਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ।
ਵਿਮਲ ਰਾਏ ਨੇ ਬਤੌਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਉਦਾਏਰ ਪਾਥੇ [ 1944 ] ਵਿੱਚ ਜਾਤ - ਪਾਤ ਉੱਤੇ ਜੋਰਦਾਰ ਚੋਟਾਂ ਲਾਈਆਂ । ਇਹ ਫਿਲਮ ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ ਜਗਤ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮਰ ਰਚਨਾ ਹੈ । 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਧ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਭਾਜਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੰਗਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਕਰਾਰਾ ਝੱਟਕਾ ਲਗਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਬੰਗਾਲੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਦਾ ਰੁਖ ਕਰਣਾ ਪਿਆ ਸੀ । ਰਾਏ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲ 1952 - 53 ਵਿੱਚ ਵਿਮਲ ਰਾਏ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਫਿਲਮ ਕੰਪਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ । ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਇਸ ਬੈਨਰ ਥੱਲੇ ਬਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਸੀ ।
ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਗਰੀਬ ਵਰਗ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਪੱਖ ਦਾ ਮਰਮਸਪਰਸ਼ੀ ਚਿਤਰਣ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਤਤ ਪਾਈ । ਸਾਹੂਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗੰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਹ ਫਿਲਮ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ 10 ਸਰਵਕਾਲੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ । ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਚੀਨ , ਬਰੀਟੇਨ , ਕਾਨਸ ਫਿਲਮ ਸਮਾਰੋਹ , ਰੂਸ , ਵੀਨਿਸ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੂਬ ਸਰਾਹਿਆ ਗਿਆ ।
ਆਪਣੀ ਹਰੇਕ ਫਿਲਮ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਏ ਸਿਨੇਮਾਈ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦੇ ਪਰਿਆਏ ਬਣਦੇ ਗਏ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸਿਰਫ ਪੇਂਡੂ ਸਗੋਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੂਹਿਆ । ਰਾਏ ਦਾ ਵਿਵਸਾਇਕ ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਿਨੇਮਾ ਉੱਤੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਿਲਮ ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਕਲਾ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰਾਨਾ ਸਿਨੇਮੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਰਾਹੀ ਗਈ । ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੇ ਸਾਲ 1954 ਵਿੱਚ ਕਾਨਸ ਫਿਲਮ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੇਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰਾਈਜ ਜਿੱਤਿਆ । ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਫਿਲਮ ਲਈ ਵੀ ਨਾਮਜਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ।
ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਪਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਬਾਕੀ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿੰਨੀ ਵੱਖ ਅਤੇ ਦੁਖਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ! ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਬੋਲਾਂਜਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਹੱਡ ਤੋੜ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ ਦਾ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ 15 ਕਿੱਲੋ ਝੋਨਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ । ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ , ‘ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ , ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਜੋ ਕੁੱਝ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ , ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਲਈ ਨਾਕਾਫੀ ਹੈ । ’ ਬੰਸੀ ਦੀ ਬੀਮਾਰ ਮਾਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਹਰੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ , ਫੁਲ , ਇਮਲੀ , ਫਲ ਆਦਿਕ ਬੀਨ ਕੇ ਲੈ ਆਉਂਦੀ , ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਭਾਤ ਦੇ ਨਾਲ ਖਾਂਦੇ ਸਨ । ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖੇ ਢਿੱਡ ਵੀ ਸੌਣਾ ਪੈਂਦਾ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰੁਪਤੀ ਮਲਿਕ ਦੀ ਮਾਂ ਝੋਨਾ ਬੀਨਕਰ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ । ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਂਦੇ , ਕਿਉਂਕਿ ਝੋਨੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਇੰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਖਾਧਾ ਜਾਵੇ । ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁੱਝ ਬੱਚ ਜਾਂਦਾ ਸੀ , ਉਹ ਮਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ।
ਮੈਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਲਾਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਹੈ , ‘ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਬਿਲਬਿਲਾਂਦੇ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਕਲੀਫ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੈ । ’ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਸਹਾਰਿਆ ਜਨਜਾਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ , ‘ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ , ਜਦੋਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਕਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਹੀ ਕਲੇਜਾ ਕੱਢਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿਲਾ ਦੇਵਾਂ । ’ ਬੰਸੀ ਸਾਬਰ ਹੁਣ ਆਪ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਹੋਇਆ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਹੈ । ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ - ਗੁਆਂਢ ਤੋਂ ਪਿੱਸ ( ਝੋਨਾ ਉਬਾਲਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਪਾਣੀ ) ਮੰਗ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ , ਤਾਂ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਲਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕੇ । ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਕਾ ਕੱਟਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦਿਨ - ਬ - ਦਿਨ ਕਮਜੋਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੂਆ ਅਤੇ ਕਾਰਡੀ ਚੁਗ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖਿਲਾ ਸਕੇ ।
ਆਂਧਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਬੁਜੁਰਗ ਸ਼ੇਖ ਗੱਫਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪੋਤੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ ਦੀ ਜਿਦ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਦੀ ਬਹੂ ਸ਼ਮੀਮ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਤਮਾਚਾ ਜਮਾ ਕੇ ਚੁਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਬੱਚੀ ਦੀ ਉਮਰ ਅਜੇ ਇੰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਰੀਬੀ ਦੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇ । ਮਾਰ ਖਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬੁਸਕੂ - ਬੁਸਕੂ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਧਵਾ ਤੀਵੀਂ ਕਮਲਾ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਲਈ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਖਰੀਦ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਦੇ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦਦੀ । ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਭਲਾ ਮੇਰੇ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੇ ? ਮਜਾਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਲਗੂੰ ਤਾਂ ਲੋਕ ਕਹਿਣਗੇ ਕਿ ਵੇਖੋ ਵਿਧਵਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਾਥੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਚੱਲੀ ਹੈ ।
ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਲੇ ਬੱਚੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵੱਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਮੈਂ ਕਈ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭਿੱਛਿਆ ਮੰਗਦੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ , ਜੋ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਮਾਤਾ - ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਲੇਕਿਨ ਮਜਬੂਰ ਹੋਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਭੇਜਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਤਾ - ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਤੰਤਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਬੱਚਾ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸਕੂਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਹਰ ਬਾਲ ਉਮਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਰੋਜਗਾਰ ਮਿਲੇ । ਲੇਕਿਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਸਦੇ ਸਿਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਭੇਜਣ ਲੱਗ ਜਾਣ । ਕਈ ਅਭਿਭਾਵਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੌਫਨਾਕ ਹਾਲਤ ਉਹ ਹੈ , ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ ਦੇ ਇਵਜ ਵਿੱਚ ਵਗਾਰ ਦੇ ਕੈਦੀ ਬਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਪੇਂਡੂ ਕਬਾਇਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਗਾਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ । ਬੋਲਾਂਜਿਰ ਦਾ ਇੰਦਰਦੀਪ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਸਾਹੂਕਾਰ ਦੇ ਇੱਥੇ ਕੈਦੀ ਮਜਦੂਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਰੋਜ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠ ਕੇ ਬਿਲਾ ਨਾਗਾ ਗਊਆਂ ਅਤੇ ਬੈਲਾਂ ਨੂੰ ਚਰਾਣ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ । ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਮਾਲਿਕ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹ ਪਿਲਾਉਂਦੇ , ਸਵੇਰੇ ਮੂੜੀ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ 12 ਕਿੱਲੋ ਝੋਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ । ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਦੀਪ 21 ਸਾਲ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ , ਤੱਦ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ , ਇਲਾਵਾ ਇਸਦੇ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵਗਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਜਦੂਰ ਸੀ ।
ਇੰਦਰਦੀਪ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ , ਲੇਕਿਨ ਉਸਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਜਿੰਦਾ ਬਚਿਆ । ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਗੁਜਰਦਾ ਤਾਂ ਪਾਉਂਦਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਸਰਤ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇੰਦਰਦੀਪ ਨੇ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਕਿ ਚਾਹੇ ਜੋ ਹੋ ਜਾਵੇ , ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਵਗਾਰ ਦਾ ਕੈਦੀ ਨਹੀਂ ਬਨਣ ਦੇਵੇਗਾ । ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੀੜੀਆਂ ਤੋਂ ਵਗਾਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਘਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬੋਝ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਠਾ ਲੈਣਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪੜਾਈ ਕਰਨ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣਗੇ । ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋਵੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ , ਤੱਦ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁੱਝ ਠੀਕ ਠਾਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ । ਲੇਕਿਨ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਬਿਪਤਾ ਤੱਦ ਆ ਗਈ , ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਦੀਪ ਨੂੰ ਤਪਦਿਕ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਲਾਜ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪਿਆ । ਇੰਦਰਦੀਪ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਵੇਚਣ ਪਏ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਜ ਮਿਲ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਅੰਤ ਇੰਦਰਦੀਪ ਦੀ ਜਾਨ ਤਾਂ ਬੱਚ ਗਈ , ਲੇਕਿਨ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਗੰਵਾਉਣੀ ਪਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਅਪੰਗ ਹੋ ਗਿਆ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਕਰਜ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ । ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ । ਉਸਨੇ ਸਕੂਲ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਭੱਠੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਚਲਾ ਗਿਆ , ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਪੇਸ਼ਗੀ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 900 ਰੁਪਏ ਮਿਲੇ । ਹੌਲੀ - ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੰਭਲਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕਰਜ ਚੁਕਾਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਇਆ । ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਆਇਆ , ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪੇਸ਼ਗੀ ਵਿੱਚ 8000 ਰੁਪਏ ਮਿਲੇ , ਲੇਕਿਨ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡਕੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ । ਉਸਨੇ ਨਮ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਤਾ - ਪਿਤਾ ਨੂੰ 500 ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ 1000 ਰੁਪਏ ਦੇਕੇ ਮਾਂ ਦੇ ਜੇਵਰ ਛੁਡਾ ਲਿਆਇਆ ।
ਇੰਦਰਦੀਪ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਅਫਸੋਸ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ – ਲਿਖਾ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ । ਲੇਕਿਨ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗਰਵ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ । ਉਹ ਗਰਵ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੈਸਾ ਵੀ ਖਰਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਲਈ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ । ਭੁੱਖ , ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਦਾਸਤਾਨ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ - ਪੀੜ੍ਹੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ।
*ਹਰਸ਼ ਮੰਦਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ ।
